ابوالحسن بنی‌صدر؛ نخستین رئیس‌جمهور ایران چگونه به قدرت رسید و چرا برکنار شد؟

ابوالحسن بنی‌صدر نخستین رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران و یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی سال‌های ابتدایی پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود. او که از نزدیکان روح‌الله خمینی در دوران اقامت در فرانسه محسوب می‌شد، پس از پیروزی انقلاب به سرعت به یکی از محبوب‌ترین شخصیت‌های سیاسی کشور تبدیل شد و در نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران با اکثریت قاطع آرا به پیروزی رسید. با این حال، دوران ریاست‌جمهوری او تنها ۱۷ ماه طول کشید و در نهایت به عزل از قدرت، مخفی شدن و خروج از ایران انجامید.

در این مقاله به زندگی، تحصیلات، فعالیت‌های سیاسی، دوران ریاست‌جمهوری، اختلافات با حاکمیت، برکناری و سال‌های تبعید ابوالحسن بنی‌صدر می‌پردازیم.

تولد و سال‌های ابتدایی زندگی ابوالحسن بنی‌صدر

ابوالحسن بنی‌صدر در ۲ فروردین ۱۳۱۲ در روستای باغچه از توابع همدان متولد شد. او در خانواده‌ای مذهبی رشد یافت و پدرش، سید نصرالله بنی‌صدر، از روحانیون شناخته‌شده همدان بود.

بنی‌صدر دوران تحصیل خود را در همدان و تهران سپری کرد و از همان سال‌های نوجوانی به مسائل سیاسی و اجتماعی علاقه‌مند شد. فضای سیاسی دهه ۱۳۳۰ و نهضت ملی شدن نفت تأثیر قابل توجهی بر دیدگاه‌های او گذاشت و باعث شد به اندیشه‌های ملی‌گرایانه نزدیک شود.

تصویر

تحصیل در دانشگاه تهران و مهاجرت به فرانسه

بنی‌صدر پس از پایان تحصیلات متوسطه وارد دانشگاه تهران شد و در رشته اقتصاد و علوم اجتماعی به تحصیل پرداخت. او در دوران دانشجویی فعالیت سیاسی گسترده‌ای داشت و به جریان‌های ملی‌گرا نزدیک بود.

پس از وقایع ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و افزایش فشارهای سیاسی، بنی‌صدر ایران را ترک کرد و راهی فرانسه شد. او در پاریس اقامت گزید و تحصیلات خود را در حوزه اقتصاد ادامه داد.

در سال‌های حضور در فرانسه، بنی‌صدر به یکی از فعالان شناخته‌شده اپوزیسیون حکومت پهلوی تبدیل شد و با گروه‌های مختلف سیاسی مخالف شاه همکاری داشت.

همراهی با روح‌الله خمینی در نوفل‌لوشاتو

در سال ۱۳۵۷ و پس از انتقال روح‌الله خمینی به نوفل‌لوشاتو در حومه پاریس، بنی‌صدر به حلقه نزدیکان او پیوست.

او در کنار افرادی مانند صادق قطب‌زاده و ابراهیم یزدی در ارتباط با رسانه‌های خارجی فعالیت می‌کرد و نقش مهمی در انتقال پیام‌های انقلاب اسلامی به افکار عمومی جهان داشت.

همین نزدیکی به خمینی باعث شد نام بنی‌صدر در آستانه انقلاب بیش از گذشته مطرح شود و پس از پیروزی انقلاب نیز به یکی از چهره‌های شناخته‌شده جمهوری اسلامی تبدیل شود.

تصویر

بازگشت به ایران پس از انقلاب

بنی‌صدر در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ همراه با روح‌الله خمینی به ایران بازگشت.

او پس از بازگشت، با سخنرانی‌های متعدد درباره اقتصاد اسلامی و آینده جمهوری اسلامی به سرعت در میان بخشی از جامعه محبوب شد. حضور پررنگ در رسانه‌ها و حمایت خمینی نیز جایگاه سیاسی او را تقویت کرد.

در نخستین ماه‌های پس از انقلاب، بنی‌صدر عضو شورای انقلاب شد و در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور نقش داشت.

پیروزی در نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران

نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در ۵ بهمن ۱۳۵۸ برگزار شد.

ابوالحسن بنی‌صدر با کسب بیش از ۱۰ میلیون رأی و حدود ۷۶ درصد آرا پیروز انتخابات شد و عنوان نخستین رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران را به دست آورد.

او در ۱۵ بهمن ۱۳۵۸ رسماً کار خود را آغاز کرد و مدت کوتاهی بعد از سوی خمینی به عنوان فرمانده کل قوا نیز منصوب شد.

این پیروزی نشان می‌داد که بنی‌صدر در آن مقطع از محبوبیت قابل توجهی در میان بخش‌هایی از جامعه برخوردار است.

تصویر

اختلاف با حزب جمهوری اسلامی

با وجود پیروزی در انتخابات، بنی‌صدر خیلی زود با نیروهای اصلی حاکمیت وارد اختلاف شد.

مهم‌ترین رقیب سیاسی او حزب جمهوری اسلامی بود که چهره‌هایی مانند محمد بهشتی، اکبر هاشمی رفسنجانی، علی خامنه‌ای و محمدجواد باهنر در آن نقش محوری داشتند.

مهم‌ترین محورهای اختلاف

انتخاب نخست‌وزیر

بنی‌صدر تمایل داشت نخست‌وزیری همسو با خود انتخاب کند، اما مجلس با گزینه‌های او مخالفت کرد و در نهایت محمدعلی رجایی به نخست‌وزیری رسید.

مدیریت جنگ ایران و عراق

با آغاز جنگ در شهریور ۱۳۵۹، اختلافات درباره نحوه اداره جنگ افزایش یافت. بنی‌صدر بیشتر به نقش ارتش تکیه داشت، در حالی که سپاه پاسداران و نیروهای انقلابی خواهان نقش گسترده‌تر در میدان جنگ بودند.

اختلافات سیاسی و ایدئولوژیک

اختلافات بر سر نحوه اداره کشور، ساختار قدرت و سیاست‌های داخلی باعث شد شکاف میان رئیس‌جمهور و حزب جمهوری اسلامی روزبه‌روز عمیق‌تر شود.

نزدیکی به سازمان مجاهدین خلق

در ماه‌های پایانی حضور در قدرت، بنی‌صدر به سازمان مجاهدین خلق نزدیک شد.

این همکاری از نگاه مخالفانش تلاش برای ایجاد جبهه‌ای سیاسی علیه نیروهای حاکم بود. نزدیکی بنی‌صدر و مجاهدین خلق به یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید بحران سیاسی در سال ۱۳۶۰ تبدیل شد.

عزل بنی‌صدر از فرماندهی کل قوا

در خرداد ۱۳۶۰ شرایط سیاسی کشور به نقطه بحرانی رسید.

در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰، روح‌الله خمینی طی حکمی بنی‌صدر را از فرماندهی کل قوا برکنار کرد. این تصمیم عملاً آغاز پایان حضور او در ساختار قدرت بود.

تصویر

عدم کفایت سیاسی و برکناری از ریاست‌جمهوری

پس از عزل از فرماندهی کل قوا، مجلس شورای اسلامی بررسی طرح عدم کفایت سیاسی رئیس‌جمهور را آغاز کرد.

در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ مجلس با اکثریت قاطع به عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر رأی داد و یک روز بعد حکم برکناری او از سوی خمینی صادر شد.

این نخستین و تاکنون تنها مورد عزل یک رئیس‌جمهور در تاریخ جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.

فرار بنی‌صدر از ایران

پس از برکناری، بنی‌صدر مدتی به صورت مخفیانه زندگی کرد.

در ۷ مرداد ۱۳۶۰ او به همراه مسعود رجوی با یک فروند هواپیمای نظامی از ایران خارج شد و به فرانسه رفت.

خروج بنی‌صدر از ایران یکی از مشهورترین فرارهای سیاسی تاریخ جمهوری اسلامی به شمار می‌رود و بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های داخلی و خارجی داشت.

سال‌های تبعید در فرانسه

بنی‌صدر پس از ورود به فرانسه در ابتدا با مجاهدین خلق همکاری کرد و در تشکیل شورای ملی مقاومت مشارکت داشت.

این همکاری چندان دوام نیاورد و او در سال ۱۳۶۲ به دلیل اختلافات سیاسی از این شورا جدا شد.

بنی‌صدر در سال‌های بعد به انتشار مقالات، کتاب‌ها و نشریه «انقلاب اسلامی در هجرت» پرداخت و به عنوان منتقد جمهوری اسلامی شناخته می‌شد.

درگذشت ابوالحسن بنی‌صدر

ابوالحسن بنی‌صدر در ۱۷ مهر ۱۴۰۰ برابر با ۹ اکتبر ۲۰۲۱ در ۸۸ سالگی در پاریس درگذشت.

او آخرین سال‌های عمر خود را در فرانسه سپری کرد و تا زمان مرگ در فعالیت‌های سیاسی و رسانه‌ای حضور داشت.

جدول خلاصه بیوگرافی ابوالحسن بنی‌صدر

سوالات متداول

ابوالحسن بنی‌صدر که بود؟

ابوالحسن بنی‌صدر نخستین رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران بود که بین سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ در این سمت فعالیت کرد.

چرا بنی‌صدر برکنار شد؟

به دلیل تشدید اختلافات سیاسی با نهادهای اصلی قدرت، مجلس شورای اسلامی به عدم کفایت سیاسی او رأی داد و از ریاست‌جمهوری برکنار شد.

بنی‌صدر چگونه از ایران خارج شد؟

او در مرداد ۱۳۶۰ همراه مسعود رجوی با یک هواپیمای نظامی از ایران خارج شد و به فرانسه رفت.

بنی‌صدر در کدام کشور زندگی می‌کرد؟

او پس از خروج از ایران تا پایان عمر در فرانسه زندگی کرد.

بنی‌صدر چه زمانی درگذشت؟

ابوالحسن بنی‌صدر در ۱۷ مهر ۱۴۰۰ در پاریس درگذشت.

مطالب مرتبط

• ساختار قدرت در جمهوری اسلامی ایران چگونه است؟
• نقش سپاه در سیاست ایران
• فرماندهان تاثیرگذار سپاه پاسداران
• محمدباقر قالیباف کیست؟
• نیروی قدس سپاه چیست؟