فرماندهان تاثیرگذار سپاه پاسداران

مقدمه

سپاه پاسداران در نخستین سال‌های پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ در شرایطی شکل گرفت که چندین گروه مسلح و کمیته‌های مختلف مسئولیت حفظ امنیت داخلی را بر عهده داشتند. نبود یک ساختار یکپارچه نظامی باعث شد ضرورت ایجاد یک سازمان منسجم، زیر نظر شورای انقلاب مطرح شود.

در نهایت با ادغام گروه‌های مختلف، ساختاری جدید شکل گرفت که بعدها با عنوان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شناخته شد.

شکل‌گیری ساختار اولیه سپاه

در ماه‌های ابتدایی پس از انقلاب، چندین جریان مسلح در کشور فعال بودند که شامل گروه‌های مختلف سیاسی و مذهبی می‌شدند. این گروه‌ها به‌تدریج در یک ساختار واحد ادغام شدند.

در همین دوره، یک شورای اولیه برای مدیریت سپاه تشکیل شد که اعضای آن از میان چهره‌های مختلف انقلابی انتخاب شدند. این شورا وظیفه سازماندهی نیروها، تعریف ساختار داخلی و ایجاد واحدهای عملیاتی را بر عهده داشت.

ترکیب اولیه فرماندهی

از جمله افراد مرتبط با ساختار اولیه می‌توان به این چهره‌ها اشاره کرد:

• جواد منصوری (فرمانده اولیه)
• عباس آقازمانی (مسئول عملیات)
• محسن رضایی (اطلاعات و برنامه‌ریزی)
• محسن رفیق‌دوست (تدارکات)
• مرتضی الویری (روابط عمومی)
• یوسف کلاهدوز
• اسماعیل شمسی
• علی دانش‌منفرد

فرماندهان سپاه از ابتدا تا امروز

1. جواد منصوری (اولین فرمانده)

جواد منصوری متولد سال ۱۳۲۴ در شهر کاشان است. او از اعضای «گروه ملل اسلامی» معروف به گروه ۵۵ نفره بود و در سال‌های پیش از انقلاب فعالیت‌های سیاسی خود را در این مجموعه آغاز کرد.

منصوری نخستین بار در سال ۱۳۴۴ به دلیل فعالیت‌های سیاسی بازداشت و به شش سال زندان محکوم شد، اما در سال ۱۳۴۸ آزاد شد. پس از آزادی، فعالیت‌های خود را در گروه‌های مذهبی-سیاسی ادامه داد و بار دیگر در سال ۱۳۵۱ بازداشت شد و تا پیروزی انقلاب در زندان باقی ماند.

پس از انقلاب، او به عنوان نخستین فرمانده سپاه پاسداران از اردیبهشت تا اسفند ۱۳۵۸ و با حکم سید محمد بهشتی فعالیت کرد. با انتصاب ابوالحسن بنی‌صدر به فرماندهی کل قوا، از این سمت کناره‌گیری کرد.

در ادامه، منصوری وارد عرصه دیپلماسی شد و از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۷ به عنوان معاون فرهنگی و کنسولی وزارت امور خارجه و سپس برای مدتی معاون آسیا و اقیانوسیه این وزارتخانه فعالیت داشت. او در سال ۱۳۶۸ به عنوان سفیر جمهوری اسلامی ایران در پاکستان منصوب شد و تا سال ۱۳۷۲ در این مسئولیت باقی ماند.

پس از آن، در سال ۱۳۷۲ مسئولیت معاونت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی را بر عهده گرفت و تا سال ۱۳۷۴ در این جایگاه فعالیت کرد. همچنین از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۸ سفیر ایران در چین بود.

در حال حاضر، جواد منصوری در مرکز اسناد انقلاب اسلامی مشغول به فعالیت است. او آثار و خاطرات متعددی منتشر کرده و در سال‌های اخیر بیشتر به عنوان یک چهره پژوهشی و تاریخی شناخته می‌شود تا یک چهره فعال سیاسی.

2. عباس دوزدوزانی

عباس دوزدوزانی در سال ۱۳۲۱ هجری شمسی در شهر تبریز متولد شد. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در همان شهر گذراند.

با آغاز تحولات انقلاب، و پس از صدور فرمان امام خمینی، همراه با جمعی از نیروهای انقلابی در شکل‌گیری ساختار اولیه سپاه پاسداران نقش داشت. او در دوم اردیبهشت ۱۳۵۸ در روند تشکیل شورای فرماندهی سپاه حضور داشت و در ادامه به عنوان نخستین فرمانده رسمی کل سپاه پاسداران فعالیت خود را آغاز کرد

دوره مسئولیت او کوتاه بود و پس از مدتی از فرماندهی کنار رفت و وارد فعالیت‌های دولتی و فرهنگی شد.

3. عباس آقازمانی (ابوشریف)

ابوشریف از چهره‌های شناخته‌شده در فعالیت‌های نظامی و سیاسی پیش از انقلاب بود. او پس از دوزدوزانی مسئولیت فرماندهی سپاه را برای مدت کوتاهی بر عهده گرفت.

نقش او بیشتر در ساماندهی نیروهای عملیاتی و حضور در مناطق امنیتی کشور در سال‌های ابتدایی شکل‌گیری سپاه دیده می‌شود.

4. مرتضی رضایی

مرتضی رضایی از فرماندهان اولیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که در بازه زمانی ۲۲ تیر ۱۳۵۹ تا ۲۰ شهریور ۱۳۶۰، با حکم بنی‌صدر، مسئولیت فرماندهی کل سپاه را بر عهده داشت.

او در یکی از مقاطع حساس شکل‌گیری ساختار نظامی پس از انقلاب، نقش مدیریتی در سپاه ایفا کرد؛ دوره‌ای که هنوز ساختار این نهاد در حال تثبیت و سازماندهی بود.

نقش در ساختارهای امنیتی سپاه

پس از پایان دوره فرماندهی، نام مرتضی رضایی در سال ۱۳۷۲ دوباره در رسانه‌های رسمی مطرح شد. در آن زمان، خبری از انتصاب او با حکم آیت‌الله خامنه‌ای منتشر شد که مربوط به مسئولیت او در حوزه حفاظت اطلاعات سپاه پاسداران بود.

این خبر بدون حضور رسانه‌ای گسترده و بدون انتشار تصویر رسمی او منتشر شد و همین موضوع باعث شد نام او به عنوان یکی از چهره‌های کمتر دیده‌شده در ساختار سپاه شناخته شود.

آخرین مسئولیت‌های شناخته‌شده

در سال ۱۳۸۵ نیز آخرین خبر رسمی درباره مرتضی رضایی منتشر شد که بر اساس آن، وی به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران منصوب شده بود.

پس از این دوره، اطلاعات رسمی و عمومی زیادی از فعالیت‌های او در دسترس رسانه‌ها قرار نگرفت و به نظر می‌رسد از عرصه مسئولیت‌های فعال نظامی فاصله گرفته است.

در حال حاضر نیز گزارش‌های رسانه‌ای محدودی درباره وضعیت و فعالیت‌های او منتشر می‌شود و او بیشتر به عنوان یکی از چهره‌های قدیمی و کمتر رسانه‌ای‌شده سپاه شناخته می‌شود.

مرتضی رضایی در مقطعی از دهه اول پس از انقلاب مسئولیت فرماندهی را بر عهده داشت. او بیشتر در حوزه‌های امنیتی و سازمانی فعالیت کرد و بعدها در ساختارهای حفاظتی و مدیریتی سپاه نقش داشت.

5. محسن رضایی

محسن رضایی میرقائد متولد سال ۱۳۳۳، از چهره‌های شناخته‌شده در ساختارهای نظامی و سیاسی پس از انقلاب ایران است. او از بنیان‌گذاران سازمان «منصورون» به شمار می‌رود و پیش از پیروزی انقلاب، در کنار محمد بروجردی در تیم حفاظت از امام خمینی هنگام ورود به کشور فعالیت داشت.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، محسن رضایی در روند شکل‌گیری ساختارهای اولیه سیاسی و نظامی جدید نقش داشت و یکی از اعضای هیئت ۱۲ نفره تدوین اساسنامه سپاه پاسداران در زمستان ۱۳۵۷ بود. در سال‌های ابتدایی فعالیت سپاه، از ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ مسئولیت واحد اطلاعات سپاه را بر عهده داشت.

در سال ۱۳۶۰ با حکم امام خمینی به عنوان فرمانده کل سپاه پاسداران منصوب شد و تا سال ۱۳۷۶ این مسئولیت را بر عهده داشت. دوره فرماندهی او به عنوان یکی از طولانی‌ترین دوره‌های مدیریت در ساختار سپاه شناخته می‌شود.

در میانه این دوره، در ۹ اردیبهشت ۱۳۶۶، نامه‌ای خطاب به احمد خمینی ارسال کرد و در آن به مشکلاتی مانند کمبود امکانات و ضعف پشتیبانی در جبهه‌ها اشاره شد و درخواست کناره‌گیری از مسئولیت فرماندهی را مطرح کرد. با این حال، با این درخواست موافقت نشد و او تا سال ۱۳۷۶ در این جایگاه باقی ماند.

محسن رضایی پس از پایان مسئولیت نظامی، به تحصیل بازگشت. او که پیش از انقلاب تحصیل در رشته مهندسی مکانیک دانشگاه علم و صنعت را نیمه‌تمام رها کرده بود، پس از کناره‌گیری از فرماندهی، در رشته اقتصاد ادامه تحصیل داد و مدرک کارشناسی را از سازمان برنامه و بودجه و سپس کارشناسی ارشد و دکتری اقتصاد را از دانشگاه تهران دریافت کرد.

او پس از ورود کامل به عرصه سیاست، در سال ۱۳۷۶ با حکم رهبری به عنوان دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب شد و از سال ۱۳۷۹ ریاست کمیسیون اقتصاد کلان این مجمع را بر عهده گرفت. فعالیت‌های او در این نهاد شامل مشارکت در تدوین سند چشم‌انداز ۲۰ ساله کشور و اصلاح برخی قوانین اقتصادی بوده است.

محسن رضایی در انتخابات‌های مختلف از جمله دوره ششم مجلس و دوره‌های نهم، دهم و یازدهم ریاست‌جمهوری نامزد شد، اما موفق به پیروزی نشد. او در دی‌ماه ۱۳۹۸ در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار گرفت.

دوره فرماندهی او یکی از طولانی‌ترین دوره‌ها در تاریخ این سازمان محسوب می‌شود.

6. سید یحیی صفوی

پس از محسن رضایی، سید یحیی صفوی مسئولیت فرماندهی کل سپاه را بر عهده گرفت. در این دوره، ساختار سازمانی سپاه توسعه بیشتری پیدا کرد و بخش‌های تخصصی‌تر شکل گرفت. صفوی در دوران جنگ ایران و عراق از فرماندهان سپاه در استان اصفهان بود و در مدیریت و هدایت نیروهای نظامی در مناطق عملیاتی نقش داشت. این تجربه نظامی زمینه‌ساز حضور او در سطوح بالاتر فرماندهی سپاه شد.

او بعدها به عنوان مشاور عالی در حوزه نیروهای مسلح نیز فعالیت داشت.

7. محمدعلی جعفری

محمدعلی جعفری متولد ۱۳۳۳ در یزد، از فرماندهان ارشد نظامی جمهوری اسلامی ایران است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته هنرهای زیبا در دانشگاه تهران آغاز کرد و سپس در مقطع کارشناسی ارشد، در حوزه فرماندهی در دانشگاه امام حسین (ع) ادامه تحصیل داد.

جعفری در دوران دانشجویی، در فضای سیاسی آن زمان فعال بود و در جریان ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در تهران، به‌عنوان یکی از اعضای انجمن اسلامی دانشجویان نقش داشت.

نقش محمدعلی جعفری در جنگ ایران و عراق

در دوران جنگ ایران و عراق، جعفری از فرماندهان میانی سپاه پاسداران بود و در جبهه‌های مختلف حضور داشت. او در مقاطع مختلف جنگ، مسئولیت فرماندهی چند قرارگاه مهم از جمله قرارگاه غرب، قرارگاه نجف و قرارگاه قدس را بر عهده گرفت.

این تجربه میدانی باعث شد در ساختار فرماندهی سپاه نقش پررنگ‌تری پیدا کند و در سال‌های بعد به مناصب بالاتری در این نهاد نظامی برسد.

فرماندهی نیروی زمینی و سپاه پاسداران

محمدعلی جعفری در سال ۱۳۶۹ به عنوان جانشین فرمانده نیروی زمینی سپاه منصوب شد و تا سال ۱۳۷۱ در این جایگاه فعالیت کرد. پس از آن، از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۴ به مدت ۱۳ سال فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران بود.

در ادامه مسیر کاری خود، در تاریخ ۱۰ شهریور ۱۳۸۶ به عنوان فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب شد و این مسئولیت را تا ۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ بر عهده داشت؛ زمانی که سردار حسین سلامی جایگزین او شد.

فعالیت‌ها و جایگاه پس از فرماندهی

جعفری در دوران مسئولیت خود با رویدادهای مهمی مانند حوادث سال ۱۳۸۸ و اعتراضات دی‌ماه ۱۳۹۶ روبه‌رو شد. پس از پایان دوره فرماندهی، مسئولیت قرارگاه فرهنگی بقیه‌الله (عج) به او واگذار شد.

نام او همچنین در فهرست ۵۰۰ شخصیت قدرتمند جهان که توسط نشریه آمریکایی فارن‌پالیسی منتشر شده، قرار گرفته است. در سال ۱۳۸۸ نیز از سوی ایالات متحده تحریم شد.

او خاطرات و تجربیات خود را در کتابی با عنوان «کالک‌های خاکی» منتشر کرده است.

او سال‌ها در این جایگاه فعالیت کرد و سپس مسئولیت به فرمانده بعدی واگذار شد.

8. حسین سلامی 

حسین سلامی از فرماندهان ارشد نظامی جمهوری اسلامی ایران بود که از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴ مسئولیت فرماندهی کل سپاه پاسداران را بر عهده داشت. او در طول دوران خدمت خود در ساختارهای مختلف عملیاتی و مدیریتی سپاه نقش داشته است. سلامی در سحرگاه جمعه ۲۳ خردادماه ۱۴۰۴ بر اثر حملهٔ اسرائیل به ستاد فرماندهی سپاه، همراه با تعدادی از محافظان و همکارانش کشته شدند.

در دوره او، سپاه در حوزه‌های منطقه‌ای و ساختار دفاعی نقش گسترده‌تری پیدا کرده است.

سپاه پاسداران چه زمانی تشکیل شد؟

در سال ۱۳۵۸ و در ماه‌های ابتدایی پس از انقلاب اسلامی ایران.

اولین فرمانده سپاه چه کسی بود؟

جواد منصوری به عنوان نخستین فرمانده شناخته می‌شود.

طولانی‌ترین دوره فرماندهی سپاه مربوط به چه کسی است؟

محسن رضایی طولانی‌ترین دوره فرماندهی کل سپاه را داشته است.