محمد هاشمی بهرمانی کیست؟

محمد هاشمی بهرمانی (متولد ۷ شهریور ۱۳۲۱)، سیاست‌مدار باسابقه ایرانی، مدیر اجرایی پیشین، عضو سابق مجمع تشخیص مصلحت نظام، و مدیرعامل کنونی مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران، یکی از پر سابقه‌ترین چهره‌های ساختار اجرایی-سیاسی جمهوری اسلامی در نزدیک به نیم قرن گذشته است. هاشمی، که در گفتمان عمومی ایران بیشتر به‌عنوان برادر کوچک‌تر آیت‌الله اکبر هاشمی رفسنجانی (رئیس‌جمهور پیشین و رئیس فقید مجلس و مجمع تشخیص مصلحت نظام) شناخته می‌شود، مسیری مستقل و پربار را در ساختار اجرایی نظام پی گرفت ـ از معاونت نخست‌وزیر در دولت محمدعلی رجائی (دوران بنی‌صدر)، تا حدود ۱۲ سال ریاست سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۰-۱۳۷۲)، سرپرستی و قائم‌مقامی وزارت امور خارجه، شش سال معاونت اجرایی رئیس‌جمهور در دولت‌های ششم و هفتم (۱۳۷۴-۱۳۸۰) ـ یعنی همزمان با دولت دوم برادرش هاشمی رفسنجانی و دولت اول محمد خاتمی، پانزده سال عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۳۷۵-۱۳۹۰)، و در نهایت، مدیریت یکی از بزرگ‌ترین مؤسسات درمانی-پژوهشی سرطان ایران از سال ۱۳۸۹. هاشمی بهرمانی، که در انتخابات دوازدهمین دوره ریاست‌جمهوری ۱۳۹۶ نیز ثبت‌نام کرد اما صلاحیتش از سوی شورای نگهبان احراز نشد، یکی از شاخص‌ترین چهره‌های نسل اول بنیان‌گذاران جمهوری اسلامی است که همچنان در گفتمان عمومی ایران حضور تحلیلی پایدار دارد.

اهمیت محمد هاشمی بهرمانی در سپهر سیاسی-اجرایی ایران معاصر از چند جهت قابل بررسی است. نخست، پشتوانه مبارزاتی شاخص پیش از انقلاب ـ از فعالیت سیاسی از سن ۱۴ سالگی، تا مشارکت در نهضت اسلامی به رهبری آیت‌الله خمینی در دهه ۱۳۴۰، تبعید و زندانی شدن، پایه‌گذاری انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا، و در نهایت، بازگشت به ایران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ به همراه پرواز انقلاب ـ که او را در شمار محدودترین حلقه چهره‌های شاهد لحظه تأسیس نظام قرار می‌دهد. دوم، حدود دوازده سال ریاست بر سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۰-۱۳۷۲) ـ یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران (شامل سال‌های اوج جنگ ایران و عراق، دوران سازندگی، و آغاز دوران اصلاحات) ـ که او را در شمار طولانی‌مدت‌ترین مدیران این سازمان قرار می‌دهد. سوم، حضور در ساختار سیاست خارجی و اجرایی نظام در پر تنش‌ترین دوره‌های پسا-جنگ ـ به‌عنوان سرپرست وزارت امور خارجه و سپس معاون اجرایی رئیس‌جمهور در دو دولت متفاوت ـ که او را به یکی از پل‌های اصلی میان دوره‌های مختلف اجرایی نظام بدل کرد. چهارم، مدیریت بر مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران ـ یکی از بزرگ‌ترین مؤسسات درمانی-پژوهشی غیرانتفاعی ایران در حوزه سرطان، که زیر مدیریت او به ساختاری با حداقل ده مرکز درمانی در شهرهای مختلف ایران و دو مرکز درمانی در عراق بدل شده است. پنجم، حضور تحلیلی پایدار در گفتمان عمومی ـ به‌ویژه پس از درگذشت برادرش در دی ۱۳۹۵ ـ که او را به یکی از پر استنادترین چهره‌های منتسب به جریان میانه‌رو و کارگزاران بدل کرده است.

هاشمی بهرمانی، علاوه بر این، یکی از اعضای مؤسس حزب کارگزاران سازندگی ایران بود ـ تشکلی که در سال ۱۳۷۵ توسط حلقه نزدیک به هاشمی رفسنجانی شکل گرفت و در شمار شاخص‌ترین احزاب اعتدال‌گرا و اصلاح‌طلب میانه ایران قرار می‌گیرد. او در سال ۱۳۹۴ از شورای مرکزی این حزب استعفا داد.

زندگی و پیشینه

محمد هاشمی بهرمانی در هفتم شهریور ۱۳۲۱ در روستای بهرمان ـ از توابع شهرستان رفسنجان، استان کرمان ـ به دنیا آمد. زادگاه او، بهرمان، در شمار روستاهای کشاورزی-باغی منطقه رفسنجان قرار می‌گیرد و خاستگاه خانواده هاشمی بهرمانی است.

خانواده

محمد هاشمی، یکی از ۸ (و در برخی منابع ۹) فرزند میرزا علی هاشمی بهرمانی و ماه‌بی‌بی صفریان بود. پدر او، میرزا علی هاشمی بهرمانی، اهل شهر رفسنجان بود که برای دوری از فشارهای دولت رضاشاه پهلوی به روستا مهاجرت کرد ـ روایتی که شالوده هویت سیاسی-مذهبی خانوادگی او را تشکیل می‌داد.

برادران شاخص محمد هاشمی عبارت‌اند از:

●       اکبر هاشمی رفسنجانی (برادر بزرگ‌تر) ـ رئیس‌جمهور پنجم و ششم ایران، رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام، و یکی از شاخص‌ترین چهره‌های جمهوری اسلامی که در دی ۱۳۹۵ درگذشت

●       محمود هاشمی و احمد هاشمی ـ که هر دو در قم نیز در دوران نوجوانی محمد هاشمی حضور داشتند

این بافت خانوادگی، که در شمار شاخص‌ترین خاندان‌های سیاسی-روحانی جمهوری اسلامی قرار می‌گیرد، شالوده مسیر سیاسی محمد هاشمی را تشکیل داد.

تحصیلات

مسیر تحصیلی محمد هاشمی، مسیری ترکیبی از تحصیلات حوزوی-قدیم و تحصیلات آکادمیک نوین در آمریکا را در بر می‌گرفت.

دوران مکتب و دبستان

محمد هاشمی در هفت‌سالگی به مکتب رفت و سه سال در آنجا به فراگیری قرآن، گلستان و بوستان سعدی مشغول بود. در ده‌سالگی، با تأسیس مدرسه‌ای در روستا، تحصیلات نوین خود را آغاز کرد.

دوران قم (۱۳۳۶-۱۳۴۰)

پس از پایان دوره ابتدایی در روستای محل زندگی، محمد هاشمی به قم مهاجرت کرد و با سرپرستی برادر بزرگ‌تر خود اکبر هاشمی رفسنجانی، تحصیلات خود را به صورت حوزوی و جدید از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۰ ادامه داد. این دوره، که در فضای فعالیت‌های فکری-سیاسی نسل جوان روحانی در قم رخ داد، شالوده هویت سیاسی-فکری او را تشکیل داد.

دانشگاه برکلی کالیفرنیا

محمد هاشمی، علاوه بر تحصیلات حوزوی، دارای فوق‌لیسانس مدیریت از دانشگاه برکلی کالیفرنیا (UC Berkeley) ـ یکی از معتبرترین دانشگاه‌های ایالات متحده و جهان ـ است. این تحصیل، که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در آمریکا صورت گرفت، یکی از وجوه متمایز پشتوانه تحصیلی او در میان چهره‌های شاخص نسل بنیان‌گذاران جمهوری اسلامی محسوب می‌شود.

مبارزات سیاسی پیش از انقلاب

طبق گفته خود محمد هاشمی، فعالیت‌های سیاسی او از سن ۱۴ سالگی آغاز شد ـ تا حدودی با توجه به مبارزات سیاسی برادرش اکبر هاشمی. این مسیر، در نهایت به مشارکت فعال او در نهضت اسلامی به رهبری آیت‌الله خمینی در دهه ۱۳۴۰ منجر شد و در نهایت به دستگیری، تبعید و زندانی شدن او انجامید.

فعالیت در آمریکا

پس از سفر به آمریکا برای تحصیلات، محمد هاشمی تا پیروزی انقلاب اسلامی در آنجا به سر برد. در طول این دوره، یکی از شاخص‌ترین فعالیت‌های او، مشارکت در پایه‌گذاری و اداره انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا بود ـ تشکلی که در شمار مهم‌ترین ابعاد فعالیت اپوزیسیون اسلامی شاه در آمریکا محسوب می‌شد.

پرواز انقلاب (۱۲ بهمن ۱۳۵۷)

پر بازتاب‌ترین لحظه کارنامه انقلابی محمد هاشمی، حضور در پرواز تاریخی پاریس-تهران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ بود. هنگام هجرت آیت‌الله خمینی به پاریس، محمد هاشمی از آمریکا به فرانسه رفت و سپس با پرواز انقلاب به همراه آیت‌الله خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ به کشور بازگشت. این رویداد، که در شمار شاخص‌ترین وقایع تاریخ معاصر ایران قرار می‌گیرد، محمد هاشمی را در شمار محدودترین حلقه شاهدان تاریخی این لحظه قرار داد.

فعالیت اجرایی پسا-انقلاب

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، محمد هاشمی به سرعت در ساختار اجرایی نظام جدید جای گرفت.

معاون وزیر کشاورزی

نخستین سمت اجرایی محمد هاشمی، معاونت وزیر کشاورزی بود.

معاونت نخست‌وزیر (دوران بنی‌صدر)

در فضای پر تنش دوران ریاست‌جمهوری ابوالحسن بنی‌صدر و نخست‌وزیری محمدعلی رجائی، محمد هاشمی به سمت معاون نخست‌وزیر منصوب شد. این دوره، که با تنش‌های شدید میان رئیس‌جمهور وقت و دولت همراه بود، یکی از نخستین تجربیات حضور او در سطوح بالای ساختار اجرایی نظام محسوب می‌شد.

ریاست سازمان صدا و سیما (۱۳۶۰-۱۳۷۲)

محوری‌ترین فصل کارنامه اجرایی محمد هاشمی، حدود دوازده سال ریاست بر سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران بود.

دوره ریاست

محمد هاشمی از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۲ ریاست سازمان صدا و سیما را بر عهده داشت. این دوره، که شامل سال‌های اوج جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، آغاز دوران سازندگی، و سال‌های پایانی ریاست‌جمهوری برادرش هاشمی رفسنجانی بود، یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران را در بر می‌گرفت.

حواشی دوره ریاست: سریال «اشک تمساح»

یکی از پر بازتاب‌ترین وقایع دوره ریاست محمد هاشمی، جنجال پیرامون سریال «اشک تمساح» بود. این سریال تلویزیونی، به کارگردانی احمد نجیب‌زاده، در دهه فجر ۱۳۶۱ از شبکه یک سیما پخش شد و با اعتراض گسترده بخشی از جریان اسلامی-سیاسی روبه‌رو شد.

طبق روایت خود محمد هاشمی: «حزب جمهوری اسلامی علیه این سریال کنگره برگزار کرد و ۱۵ هزار نفر در نماز جمعه امضا کردند که این سریال اشک مومنین را درآورد و کیهان فردا تیترش کرد و خواستار توقف پخش آن شدند، اما امام خمینی(ره) با رد این فشارها گفت آنها را لیبرال‌ها گول زده‌اند و دستور ادامه پخش را صادر کردند.»

این روایت، که در آن، محمد هاشمی به‌عنوان رئیس صدا و سیما، در مرکز یک منازعه فکری-سیاسی بزرگ قرار گرفت، نشانه‌ای از پیچیدگی نقش او در عرصه فرهنگی-رسانه‌ای آن دوران محسوب می‌شود.

سرپرستی و قائم‌مقامی وزارت امور خارجه

پس از پایان دوره ریاست بر صدا و سیما در ۱۳۷۲، محمد هاشمی مدتی به‌عنوان سرپرست وزارت امور خارجه و قائم‌مقام وزیر امور خارجه فعالیت کرد. این دوره، که در فضای پایان جنگ و آغاز سازندگی رخ داد، یکی از حلقه‌های پل‌زن میان سمت‌های شاخص اجرایی او محسوب می‌شد.

معاونت اجرایی رئیس‌جمهور (۱۳۷۴-۱۳۸۰)

محمد هاشمی، در فاصله سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۰، به‌عنوان معاون اجرایی رئیس‌جمهور فعالیت کرد. این دوره، در دو فاز متفاوت رخ داد:

●       ۱۳۷۴-۱۳۷۶: معاون اجرایی برادرش، اکبر هاشمی رفسنجانی، در دولت هفتم (دوره دوم ریاست‌جمهوری هاشمی)

●       ۱۳۷۶-۱۳۸۰: معاون اجرایی محمد خاتمی در دولت هفتم (دوره اول ریاست‌جمهوری خاتمی)

این پیوستگی، که در آن، محمد هاشمی به‌عنوان معاون اجرایی، در دو دولت با گرایش‌های نسبتاً متفاوت ـ از دولت سازندگی هاشمی تا دولت اصلاحات خاتمی ـ فعالیت کرد، یکی از وجوه قابل توجه پل‌زدن میان نسل‌های مختلف اجرایی نظام محسوب می‌شد.

عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۳۷۵-۱۳۹۰)

محمد هاشمی برای مدت ۱۵ سال، از ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۰، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام بود ـ نهاد شاخصی که برادرش اکبر هاشمی رفسنجانی، در دوره‌ای طولانی، ریاست آن را بر عهده داشت. در طول این دوره، محمد هاشمی همچنین ریاست دفتر رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام را نیز در دست داشت.

تأسیس حزب کارگزاران سازندگی

در سال ۱۳۷۵، محمد هاشمی در شمار اعضای مؤسس حزب کارگزاران سازندگی ایران قرار گرفت. این حزب، که توسط حلقه نزدیک به اکبر هاشمی رفسنجانی شکل گرفت و در شمار شاخص‌ترین احزاب اعتدال‌گرا و اصلاح‌طلب میانه ایران قرار می‌گیرد، یکی از وجوه فعالیت حزبی محمد هاشمی محسوب می‌شد.

محمد هاشمی عضو شورای مرکزی و کمیته سیاسی حزب کارگزاران سازندگی بود اما در سال ۱۳۹۴ از این سمت‌ها استعفا داد. این استعفا، که در فضای پر تنش پسا-انتخابات ۱۳۹۲ و در آستانه‌ی سال‌های پایانی زندگی برادرش رخ داد، یکی از وقایع شاخص مسیر حزبی او محسوب می‌شد.

انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۹۶

در ۲۶ فروردین ۱۳۹۶، محمد هاشمی با حضور در وزارت کشور، برای نامزدی در دوازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ثبت‌نام کرد. در توضیح دلیل ثبت‌نام خود اعلام کرد: «لازم است بیش از یک نفر در صحنه رقابت‌های انتخابات شرکت داشته باشد.»

با وجود این، صلاحیت او توسط شورای نگهبان احراز نشد و در نتیجه از حضور در رقابت انتخاباتی بازماند ـ تصمیمی که در فضای رسانه‌ای ایران بازتاب گسترده‌ای داشت، به‌ویژه با توجه به سابقه شاخص اجرایی او در ساختار نظام.

مدیریت مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران (از ۱۳۸۹)

پر بازتاب‌ترین فصل کارنامه اخیر محمد هاشمی، مدیرعاملی و ریاست هیئت مدیره مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران است.

درباره مؤسسه

این مؤسسه، که در شمار بزرگ‌ترین مؤسسات درمانی-پژوهشی غیرانتفاعی ایران در حوزه سرطان قرار می‌گیرد، توسط خانواده هاشمی پایه‌گذاری شد. فاطمه هاشمی رفسنجانی (دختر آیت‌الله هاشمی و خواهرزاده محمد هاشمی) از مرداد ۱۳۹۴ به‌عنوان نائب رئیس هیئت مدیره این مؤسسه فعالیت می‌کند.

دامنه فعالیت

مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران، طبق گزارش‌های منتشر شده، حداقل ده مرکز درمانی در شهرهای مختلف در سراسر ایران و دو مرکز درمانی در عراق دارد ـ نشانه‌ای از گستردگی فعالیت آن در حوزه درمان سرطان.

محمد هاشمی از سال ۱۳۸۹ تاکنون مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره این مؤسسه بوده است.

دیدگاه‌ها و مواضع تحلیلی

محمد هاشمی در طول کارنامه فکری-سیاسی خود، چارچوب فکری روشنی صورت‌بندی کرده است.

دفاع از میراث هاشمی رفسنجانی

پس از درگذشت برادرش اکبر هاشمی رفسنجانی در دی ۱۳۹۵، محمد هاشمی به یکی از شاخص‌ترین مدافعان میراث او بدل شد. در یکی از مواضع شاخص خود، با انتقاد از مستند «هاشمی زنده است» (که در فضای عمومی به‌عنوان مستند ضد هاشمی شناخته می‌شد)، اعلام کرد: «یک جریانی سخت تلاش می‌کند آیت‌الله هاشمی را تخریب کند، تا در انتخابات آینده به اهداف خود برسد.»

تحلیل تنش با آمریکا و اسرائیل

در یکی از مواضع تحلیلی اخیر خود (در گفت‌وگو با خبرگزاری جماران)، محمد هاشمی اعلام کرد: «اینکه الآن هم می‌بینید ترامپ و نتانیاهو آمده‌اند و بی‌ادبی و توهین می‌کنند و به رهبری حمله می‌کنند، ریشه‌اش مال امروز نیست؛ مال حرکت امام و انقلاب امام است. از همان روز اولی که شاه رفت و معلوم شد که حکومت پهلوی در ایران ریشه‌ای ندارد و نمی‌تواند منافع آمریکا را تأمین کند، این‌ها مخالف امام شدند.»

نقد فشارها به دولت‌ها

در یکی از مواضع شاخص اخیر، محمد هاشمی اعلام کرد: «اینکه یک جریان بخواهد به حدی در کار دولت اختلال ایجاد کند که تا تلاش برای استعفای رئیس جمهور پیشروی کند، تقریباً اتفاقی نادر است. اصلا این چه طرز تفکری است که رئیس جمهور را جدای از نظام جمهوری اسلامی در نظر گرفت و زیر تیغ برد؟»

نگاه به بحران معیشتی

از منظر اقتصادی-اجتماعی، محمد هاشمی معیشت مردم را به‌عنوان پاشنه آشیل دولت‌ها معرفی کرده و در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرده که «دولت آینده با بحران بیکاری روبه‌رو است» و «پول‌پاشی راه حل عبور از بحران نیست».

گفتگوی اختصاصی عبدی مدیا با محمد هاشمی رفسنجانی، رییس صدا و سیما، معاون رییس جمهور، عضو مجمع تشخیص
 

ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها

محمد هاشمی بهرمانی در شبکه‌ای پیچیده از پیوندهای خانوادگی-سیاسی با چهره‌های شاخص جمهوری اسلامی قرار دارد. در سطح خانوادگی، رابطه او با اکبر هاشمی رفسنجانی (برادر فقید)، فاطمه هاشمی رفسنجانی (خواهرزاده، نائب رئیس مؤسسه سرطان)، محسن هاشمی و یاسر هاشمی (دیگر خواهرزادگان)، و علی هاشمی بهرمانی (پسرعمو) شبکه روابط خانوادگی-سیاسی شاخص اوست.

در سطح حزبی، رابطه او با حزب کارگزاران سازندگی ایران (که یکی از مؤسسان آن بود)، شبکه حزبی او را تشکیل می‌داد.

در سطح اجرایی، رابطه پایدار او با اکبر هاشمی رفسنجانی (که در دو دولت او سمت اجرایی داشت)، محمدعلی رجائی (که در دوره نخست‌وزیری او معاون بود)، محمد خاتمی (که در دوره اول ریاست‌جمهوری او معاون اجرایی بود)، و مسعود پزشکیان (که در سال‌های اخیر از او حمایت کرده)، شبکه ارتباطات سیاسی او را تشکیل می‌دهد.

در سطح رسانه‌ای، حضور پی‌گیر او در رسانه‌های نزدیک به جریان کارگزاران و اعتدال ـ از جمله خبرگزاری جماران، ایسکانیوز، تابناک، اعتمادآنلاین، و سایت شخصی mohammadhashemi.ir ـ شبکه ارتباطات رسانه‌ای او را شکل می‌دهد.

جمع‌بندی

محمد هاشمی بهرمانی، یکی از پر سابقه‌ترین چهره‌های ساختار اجرایی-سیاسی جمهوری اسلامی در نزدیک به نیم قرن گذشته است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از پشتوانه مبارزاتی شاخص پیش از انقلاب (شامل دستگیری، تبعید، زندان، و حضور در پایه‌گذاری انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا)، حضور در پرواز تاریخی پاریس-تهران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، تحصیلات ترکیبی حوزوی-آکادمیک (شامل فوق‌لیسانس مدیریت از دانشگاه برکلی کالیفرنیا)، سمت‌های شاخص اجرایی متعدد (از معاونت وزیر کشاورزی، معاونت نخست‌وزیر، حدود دوازده سال ریاست سازمان صدا و سیما، سرپرستی وزارت امور خارجه، شش سال معاونت اجرایی رئیس‌جمهور در دو دولت متفاوت، تا پانزده سال عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام)، عضویت مؤسس در حزب کارگزاران سازندگی، نامزدی ریاست‌جمهوری ۱۳۹۶ (با وجود رد صلاحیت)، و در نهایت، حدود یک و نیم دهه مدیریت بر یکی از بزرگ‌ترین مؤسسات درمانی-پژوهشی سرطان ایران، جایگاهی منحصربه‌فرد در ساختار سیاسی-اجرایی-درمانی ایران معاصر اشغال کرده است.

ویژگی متمایز محمد هاشمی، در سطح اول، توانایی استثنایی او در پل‌زدن میان دوره‌های مختلف اجرایی نظام است؛ توانایی‌ای که در آن، یک چهره با پشتوانه انقلابی شاخص، توانست در سمت‌های مختلف اجرایی، در دولت‌های متفاوت ـ از دولت رجائی، تا دولت‌های هاشمی رفسنجانی، تا دولت خاتمی ـ فعالیت پی‌گیر داشته باشد. این پیوستگی، در میان چهره‌های نسل اول بنیان‌گذاران جمهوری اسلامی، نسبتاً منحصربه‌فرد است. در سطح دوم، هویت متمایز سیاسی او در سایه برادر بزرگ‌تر ـ که در آن، با وجود قرابت خانوادگی نزدیک با یکی از شاخص‌ترین رئیس‌جمهورهای ایران، مسیر مستقل خود را پی گرفت ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت اوست. در سطح سوم، گذار موفق از عرصه اجرایی-سیاسی به عرصه درمانی-پژوهشی ـ که در مدیریت یکی از بزرگ‌ترین مؤسسات سرطان ایران بازتاب یافته ـ نمونه‌ای از تحول نقش‌آفرینی او در سال‌های اخیر است.

از منظر تحلیلی، جایگاه محمد هاشمی، نمونه‌ای از پدیده «انقلابی-مدیر اجرایی پل‌زن میان نسل‌ها» در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که در آن، یک چهره با پشتوانه مبارزاتی پیش از انقلاب، در طول دهه‌ها، در پر تنش‌ترین دوره‌های اجرایی نظام، نقش‌آفرینی پایدار می‌یابد و در نهایت، در عرصه‌های اجتماعی-درمانی نیز فعالیت پربار را پی می‌گیرد. این الگو، که در میان چهره‌های نسل اول بنیان‌گذاران جمهوری اسلامی نمونه‌های دیگری نیز دارد، در محمد هاشمی با ویژگی قرابت خانوادگی با شاخص‌ترین چهره اعتدال‌گرا (اکبر هاشمی رفسنجانی) و پیوستگی استثنایی اجرایی-مدیریتی، بازتاب ویژه‌ای یافته است.

آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که محمد هاشمی در آثار و مواضع خود به آنها پرداخته ـ از تحلیل تاریخ سازمان صدا و سیما، روابط ایران و آمریکا، نقش رهبری در ساختار نظام، چالش‌های فشار به دولت‌ها، بحران معیشتی، نقد جریان‌های تخریب‌گر، و دفاع از میراث برادر فقیدش ـ از پایدارترین موضوعات بحث در گفتمان سیاسی-اجرایی ایران معاصر باقی مانده‌اند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های گفتمان سیاسی-اقتصادی خود قرار دارد ـ به‌ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ و چالش‌های فزاینده داخلی ـ صدای تحلیلی محمد هاشمی، با ترکیب اعتبار تاریخی شاخص، پشتوانه خانوادگی منحصربه‌فرد، و سابقه طولانی اجرایی، یکی از مرجع‌های پر بازتاب جریان اعتدال در فضای رسانه‌ای ایران محسوب می‌شود.

سوالات متداول

محمد هاشمی بهرمانی کیست؟

محمد هاشمی بهرمانی (متولد ۷ شهریور ۱۳۲۱ در روستای بهرمان از توابع رفسنجان، استان کرمان)، سیاست‌مدار باسابقه ایرانی و برادر کوچک‌تر اکبر هاشمی رفسنجانی است. او در سمت‌های شاخصی همچون ریاست سازمان صدا و سیما (۱۳۶۰-۱۳۷۲)، معاونت اجرایی رئیس‌جمهور (۱۳۷۴-۱۳۸۰)، و عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۳۷۵-۱۳۹۰) فعالیت کرده است. در حال حاضر مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران است.

تحصیلات محمد هاشمی چیست؟

محمد هاشمی تحصیلات حوزوی خود را در قم (از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۰) با سرپرستی برادرش اکبر هاشمی رفسنجانی گذراند. علاوه بر این، دارای فوق‌لیسانس مدیریت از دانشگاه برکلی کالیفرنیا (UC Berkeley) آمریکا است.

نقش محمد هاشمی در پیروزی انقلاب چه بود؟

محمد هاشمی فعالیت سیاسی خود را از سن ۱۴ سالگی آغاز کرد و در مشارکت در نهضت اسلامی به رهبری آیت‌الله خمینی در دهه ۱۳۴۰، دستگیر، تبعید، و زندانی شد. در دوران تحصیل در آمریکا، یکی از پایه‌گذاران انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا بود. هنگام هجرت آیت‌الله خمینی به پاریس، از آمریکا به فرانسه رفت و سپس با پرواز انقلاب در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ به ایران بازگشت.

ریاست محمد هاشمی بر صدا و سیما چه زمانی بود؟

محمد هاشمی از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۲ ـ حدود دوازده سال ـ ریاست سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشت ـ یکی از طولانی‌ترین دوره‌های مدیریت این سازمان.

جنجال سریال «اشک تمساح» چه بود؟

یکی از پر بازتاب‌ترین وقایع دوره ریاست محمد هاشمی بر صدا و سیما، جنجال سریال «اشک تمساح» به کارگردانی احمد نجیب‌زاده بود که در دهه فجر ۱۳۶۱ پخش شد. حزب جمهوری اسلامی علیه این سریال کنگره برگزار کرد و ۱۵ هزار نفر در نماز جمعه امضا کردند، اما آیت‌الله خمینی با رد فشارها، دستور ادامه پخش را صادر کرد.

سمت‌های اجرایی شاخص محمد هاشمی چیست؟

از مهم‌ترین سمت‌های اجرایی محمد هاشمی می‌توان به این موارد اشاره کرد: معاون وزیر کشاورزی، معاون نخست‌وزیر (دوران رجائی)، رئیس سازمان صدا و سیما (۱۳۶۰-۱۳۷۲)، سرپرست و قائم‌مقام وزارت امور خارجه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور (۱۳۷۴-۱۳۸۰) در دولت‌های ششم و هفتم، و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۳۷۵-۱۳۹۰).

چرا صلاحیت محمد هاشمی برای ریاست‌جمهوری ۱۳۹۶ رد شد؟

در ۲۶ فروردین ۱۳۹۶، محمد هاشمی برای دوازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ثبت‌نام کرد. در توضیح دلیل ثبت‌نام، اعلام کرد: «لازم است بیش از یک نفر در صحنه رقابت‌های انتخابات شرکت داشته باشد.» اما صلاحیت او توسط شورای نگهبان احراز نشد. دلایل دقیق این تصمیم در فضای رسانه‌ای ایران به‌طور رسمی منتشر نشد.

مؤسسه تحقیقات سرطان چیست؟

محمد هاشمی از سال ۱۳۸۹ تاکنون مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران است؛ یکی از بزرگ‌ترین مؤسسات درمانی-پژوهشی غیرانتفاعی ایران در حوزه سرطان که حداقل ده مرکز درمانی در شهرهای مختلف ایران و دو مرکز درمانی در عراق دارد. فاطمه هاشمی رفسنجانی (دختر آیت‌الله هاشمی و خواهرزاده محمد هاشمی) از مرداد ۱۳۹۴ نائب رئیس هیئت مدیره این مؤسسه است.

رابطه محمد هاشمی با حزب کارگزاران سازندگی چیست؟

محمد هاشمی در شمار اعضای مؤسس حزب کارگزاران سازندگی ایران (تأسیس ۱۳۷۵) قرار داشت و عضو شورای مرکزی و کمیته سیاسی این حزب بود. اما در سال ۱۳۹۴ از این سمت‌ها استعفا داد.

آیا محمد هاشمی همچنان فعال است؟

بله، محمد هاشمی بهرمانی به‌عنوان مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره مؤسسه تحقیقات درمان و آموزش سرطان ایران، و یکی از شاخص‌ترین چهره‌های تحلیلی منتسب به جریان اعتدال و کارگزاران، همچنان در عرصه سیاسی-اجتماعی ایران فعال است. حضور پی‌گیر او در رسانه‌های شاخص ـ از جمله خبرگزاری جماران، ایسکانیوز، تابناک، و سایت شخصی mohammadhashemi.ir ـ نشانه‌ای از نقش‌آفرینی پایدار اوست. مواضع تحلیلی او پیرامون تحولات اخیر، روابط ایران و آمریکا، چالش‌های دولت پزشکیان، و میراث برادرش آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، در فضای رسانه‌ای فارسی‌زبان بازتاب گسترده‌ای دارد.