فرونشست زمین در ایران؛ زلزله خاموشی که زیر پای ماست

نسرین نیکنام - اعتماد

ایران یکی از سه کشور اول جهان درگیر با پدیده فرونشست زمین است. به گفته سازمان زمین‌شناسی، نرخ فرونشست در تهران به ۳۰ سانتی‌متر در سال رسیده و دلیل اصلی آن، برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی تا سقف ۱۵۰ میلیون مترمکعب در سال است. این پدیده نه‌تنها محیط‌زیست، بلکه امنیت غذایی، اجتماعی و ملی کشور را تهدید می‌کند.

فرونشست فقط یک مسئله زیست‌محیطی نیست. زمین‌هایی که نشست کرده‌اند، دیگر نه برای کشاورزی قابل‌استفاده‌اند، نه برای سکونت، و نه برای زیرساخت‌های حیاتی. آثار آن شامل مهاجرت اجباری، بیکاری، تغییر شیمی خاک و آسیب به زیرساخت‌هایی مانند خطوط گاز، فرودگاه‌ها و پل‌هاست.

۵ راهکار پیشنهادی کارشناسان برای مقابله با فرونشست:

مدیریت منابع آب با کنترل برداشت‌ها، افزایش بهره‌وری کشاورزی و استفاده از آب‌های بازیافتی

کنترل ساخت‌وسازها در مناطق پرخطر با استانداردسازی اصول مهندسی

تزریق آب به آبخوان‌ها برای تقویت سطح منابع زیرزمینی

پایش مداوم زمین توسط سازمان نقشه‌برداری کشور

آگاه‌سازی عمومی و جلب مشارکت مردمی در حفظ منابع آبی

طبق مقاله‌ای از عباس کشاورز و هدی کهریزی، بیش از ۶۹ درصد دشت‌های ایران (۴۲۳ از ۶۰۹ دشت) در وضعیت "ممنوعه" یا "ممنوعه بحرانی" هستند. تعداد چاه‌های کشاورزی در ۴ دهه از ۴۷ هزار به بیش از یک میلیون رسیده که حدود نیمی از آنها فاقد مجوزند. این حجم از بهره‌برداری، اضافه‌برداشت ۱۴۵ تا ۳۵۰ میلیارد مترمکعب را رقم زده است.

علی بیت‌اللهی از مرکز تحقیقات راه و شهرسازی: ایران در رتبه سوم جهانی بحران فرونشست قرار دارد و این وضعیت مستقیماً از مدیریت نادرست منابع آب و توسعه ناپایدار کشاورزی ناشی می‌شود.

سیداسکندر صیدایی، رئیس سازمان نقشه‌برداری: حدود ۹۰ هزار کیلومتر مربع از خاک کشور تحت تأثیر فرونشست قرار گرفته؛ معادل مساحت پنج کشور. نرخ سالانه در برخی مناطق تا ۳۱ سانتی‌متر است. استان‌های تهران، البرز، قزوین، خراسان رضوی، کرمان، اصفهان و فارس بیشترین خطر را دارند.

محمد درویش، کارشناس محیط‌زیست:

ایرانیان در ۳۰ سال گذشته ۱۵۰ میلیارد مترمکعب بیش از تغذیه طبیعی برداشت کرده‌اند.

زمین در محدوده‌ای به وسعت ۵۷ هزار کیلومتر مربع به‌طور میانگین سالانه ۱ سانتی‌متر نشست کرده.

آبرفت‌های درشت‌دانه در ایران ظرفیت ذخیره‌سازی تا ۴۰۰ میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی دارند، اما با تخلیه بیش از حد، ساختار ذخیره‌ساز خود را از دست داده‌اند.

درویش هشدار می‌دهد که حتی اگر از امروز تغذیه و برداشت برابر شود، برای بازیابی کامل آبخوان‌ها باید ۷۰ هزار سال صبر کنیم.

او می‌گوید زمین‌های دچار فرونشست دیگر تحمل ساخت‌وساز، راه‌سازی و شبکه‌های زیربنایی ندارند. اما می‌توانند با نصب پنل‌های خورشیدی به مزارع انرژی تبدیل شوند. با ۱۰۰ هزار کیلومتر مربع از این مزارع، ایران می‌تواند بزرگ‌ترین صادرکننده برق خورشیدی در جهان شود.

فرونشست در دشت فسا به ۵۴ سانتی‌متر در سال رسیده است، ۱۴۰ برابر حد بحرانی. نتیجه آن: ترک‌خوردن جاده‌ها، شکستن پل‌ها، کج‌شدن دکل‌های برق و آسیب به زیرساخت‌های حیاتی.