خاطرات اکبر هاشمی - ۱ دی ۱۳۷۵

بعد از نماز و صبحانه دسته جمعى با بچه ها و مطالعه گزارش ها، اخبار مربوط به انعکاس اخبار سفر در رسانه هاى خارجى و داخلى را دیدم. على رغم اینکه خارجى ها از اول سیاست سکوت در اخبار سفر را داشتند، فراوانى و اهمیت مسایل و توجه زیاد مقامات ترکیه به ایران، على رغم خواست آمریکا که مخالفتش را اظهار داشته، سفر را پُرخبرکرده است و رسانه هاى مخالف و موافق دولت ترکیه که بسیار هم فعال هستند،کمک مى کنند.

ساعت هشت و نیم صبح، براى دیدار مرکز زمین گرمایى، در جنوب شهر ازمیر رفتیم. از عمق 650 مترى، آب را با دو چاه به صورت آرتزین با 140 درجه حرارت مى گیرند. در یک دستگاه مبدل حرارت، آب شهر را تا 70 درجه گرم مى کنند و به خانه هاى شهر مى دهند. براى گرمایش و آب گرم مصرفى و از هر خانه [معادل] 600 دلار، بابت انشعاب و ماهیانه ده دلار بابت مصرف مى گیرند. گفتند در نقطه دیگرى که حرارت آن بیشتر است، برق هم مى گیرند.

با دو هلى کوپترکوچک یک موتوره روسى، به سوى افس پروازکردیم. همراهان موافق سفر با هلى کوپتر، به خاطر عدم اطمینان کامل نبودند، ولى نخواستم برنامه را عوض کنم. در شهر سلجوق فرود آمدیم؛ همراهان هم که با ماشین رفته بودند، رسیدند. بلافاصله براى دیدن آثار باستانى «افس» رفتیم. راهنمای خوبى بود و توضیحات کافی می داد. حقیقتاً دیدنى است؛ آنچه که تاکنون از زیر خاک بیرون آمده، خیلى زیاد است. گفتند آنچه که در زیر خاک مانده، خیلى بیشتر است. گفتند یک شهر 200 هزار نفرى قبل از اسلام است که بعدها هم به طور متناوب، در سلطه یونان و روم و ایران و ترکیه قرار داشته و تمدن هاى مختلف را دیده است. آثار مکشوفه از مقدار آثار تخت جمشید ایران، خیلى بیشتر است؛ ولى بزرگى قطعات ساختمانى تخت جمشید، خیلى اهمیت بیشترى دارد؛ قابل مقایسه نیست. نشان از پیشرفته تر بودن تکنیک ساختمان در ایران است. تئاتر بزرگ شهر قدیم را گفتند، 30 هزار نفر گنجایش داشته و معمارى آن به نحوى است که صدا را در همه نقاط آن، بدون بلندگو مى رساند. قسمتى از بازار و معبد، بازسازى شده است. سالیانه دو میلیون بازدیدکننده دارند و از هر نفر، [معادل] پنج دلار، ورودیه مى گیرند.

سپس رفتیم، مسجدی را دیدیم که 700 سال قبل ساخته شده است.گفتند ستون هاى بلند آن را از خرابه هاى افس آورده اند. در افس گفتند، تاکنون 45 نوع سنگ ساختمانى که به کار رفته، کشف شده است. سپس موزه اى را دیدیم که بخشى از آثار افس را نمایش مى داد. ناهار را هم در همان موزه خوردیم و در مسجد کوچکى، در جوار آن، نماز خواندیم.

شهر سلجوق 20 هزار نفرجمعیت دارد و از آنجا تا ازمیر، یک بزرگراه بسیارخوبى وجود دارد. در مسیرها، استاندار و وزیر مشاور اربکان و نماینده شهر، به نوبت با من در ماشین سوار مى شدند و توضیحات مى دادند. استاندار گفت، قبلاً پنج بار به ایران آمده است. در فرودگاه، جمعى از دانشجویان پزشکى ایرانى که در ازمیر درس مى خوانند، آمدند و مشکلى در اثر گران شدن شهریه داشتند که به استاندار گفتم، حل کنند. بانک ملت هم در آنجا فعال است. بنیاد شهید هم چند واحد صنعتى در آنجا دارد. فقط دو نماینده از 30 نماینده استان ازمیر، از حزب رفاه است.

دور شهر و تأسیسات ساحلى و بنادر گشتیم؛ ازمیر، شهر جالبى است. در ساحل دریا کشیده شده و دور خلیج هم گشته است. منطقه صنعتى و مرکز کشتى سازى خوبى دارند و اخیراً توسعه بیشتر را در پشت ارتفاعات پوشیده از جنگل هاى انبوه مشرف به شهر آغازکرده اند.

نزدیک به سه میلیون جمعیت دارد و سرسبز و پُرتحرک، با حدود سالانه دو میلیون توریست، با فرودگاهى فعال و هتل هاى فراوان است. اصولاً منطقه ازمیر، با کشاورزى و صنعت و توریسم و تجارت قوى، از نقاط پیشرفته ترکیه است.کشاورزى فعلاً متکى به باران و چاه ها است، ولى سدی هم در دست ساخت دارند. با اینکه ساحل طولانى در اژه دارند، به خاطر مزاحمت یونان، شیلات ضعیف است. جزایر متعلق به یونان، در هفت مایلى ساحل ترکیه است و با چشم از ساحل قابل رویت است.

با اتومبیل به سوى فرودگاه حرکت کردیم. ساعت سه بعد از ظهر به آنکارا وارد شدیم. پس از کمى استراحت و نماز مغرب، براى امضاى اسناد توافق نامه ها رفتیم. هفت توافق نامه، در حضور من و آقاى دمیرل امضا شد؛ این هم مایه شرمندگى آمریکا و مخالفان توسعه روابط ایران و ترکیه است. آقاى اربکان، اصرار بر تقویت روابط با ایران دارد و از اینکه صادرات ترکیه به ایران، مناسب با واردات آنها از ایران نیست، ناراضی اند، ولى ما مى گوییم حساب نفت را باید جدا کرد.

سپس مصاحبه مطبوعاتى در اقامتگاه داشتیم. به سئوالات زیادی جواب دادم. خبرنگاران لائیک، در مورد مسأله رشد اسلام در ترکیه پرسیدندکه من هم تأیید کردم؛ تعصب به خرج مى دادند. ایرانى ها و مذهبى ها خوشحال بودند.

براى مراسم شام، به نخست وزیرى رفتیم. با آقاى [نجم الدین] اربکان، قبل از شام، ساعتى مذاکره خصوصى داشتیم. محسن و دکتر ولایتى و آقاى راشد، به عنوان مترجم بودند. وزارت امورخارجه آنها هم مى خواست، شرکت داشته باشند که با خواست آقاى اربکان، نپذیرفتیم. اعتمادی بین آنها و وزارت امورخارجه نیست؛ چون خانم [تانسو] چیللر، وزیر امورخارجه و نیز از حزب رقیب است؛ گرچه اتئلاف کرده اند. در مراسم هم خانم چیللر، مثل سایر وزراى امورخارجه حضور نداشت. در مراسم شام هم نبود؛ با اینکه در شام رییس جمهور بود.

بیشتر وقت مذاکرات خصوصى، با صحبت هاى آقاى اربکان گذشت. در جواب دو سئوال من که چگونه مى خواهند تورم را کم کنند و بدهی هاى خارجى و داخلى را بپردارند و ایده «دی 8 » را چگونه اجرا مى کنند، جواب ها واقع بینانه نبود. به نظرم رسید که برنامه هایش،کمى ایده آلیستى است. گفت، مى خواهد لیر جدید، به قیمت هر لیر یک دلار چاپ کند و به تدریج اعتماد مردم به لیر را برگرداند و دلار را که محور شده است، از محوریت بیندازد.

سر میز شام، من و ایشان صحبت کوتاهى کردیم . ایشان سفر من به ترکیه را باعث افتخار ترکیه دانست و صحبت هاى زیادی داشتیم. بعد از شام به سفارت رفتیم. براى کارکنان سفارت صحبت کردم. بچه ها سرود خوبى خواندند. در بعضى مطبوعات لائیک ترکیه امروز انتقاداتى از اظهارات فائزه شده است؛ گفته است، وضع امروز ترکیه، مثل سال هاى آخر عمر شاه در ایران است.