مهدی محمودیان کیست؟

مهدی محمودیان، زندانی سیاسی پر سابقه، روزنامه‌نگار، فعال حقوق بشر، و کنشگر گذارطلب، متولد ۱۳۵۷، یکی از شناخته‌شده‌ترین و پر هزینه‌ترین چهره‌های جنبش‌های اعتراضی-حقوق بشری ایران در دو دهه گذشته است. محمودیان، که با افشاگری پربازتاب درباره بازداشتگاه کهریزک ـ دو سال پیش از وقایع خونین ۱۳۸۸ ـ به یکی از نمادهای دفاع از حقوق زندانیان در ایران بدل شد، در طول کارنامه پر فراز و نشیب خود، چندین دوره حبس طولانی را در زندان‌های جمهوری اسلامی پشت سر گذاشته است. او که به مدت ۱۵ سال در حزب مشارکت ایران اسلامی و حزب اتحاد ملت ایران اسلامی فعال بود و در سال ۱۳۹۹ از این دو حزب جدا شد و به جریان گذارطلب پیوست، در حال حاضر عضو کمیته انجمن دفاع از حقوق زندانی‌ها و یکی از پی‌گیرترین فعالان حقوق بشر داخلی ایران محسوب می‌شود.

اهمیت مهدی محمودیان در سپهر حقوق بشری-سیاسی ایران از چند جهت قابل بررسی است. نخست، پیشینه افشاگری زودهنگام او درباره بازداشتگاه کهریزک ـ پیش از وقایع شاخص شهریور ۱۳۸۸ که در آن، چندین تن از بازداشت‌شدگان معترضین جنبش سبز جان خود را از دست دادند ـ که او را به یکی از نمادهای دفاع از حقوق زندانیان در ایران بدل کرد. این افشاگری، که در اوایل دهه ۸۰ آغاز شد و در نهایت در سال ۱۳۸۸ به‌طور علنی-رسانه‌ای بازتاب گسترده‌ای یافت، شالوده شهرت او در عرصه حقوق بشر را تشکیل داد. دوم، سابقه چندین دوره حبس طولانی ـ از پنج سال حبس پس از بازداشت در ۲۵ شهریور ۱۳۸۸، تا سی ماه حبس پس از بازداشت در بهمن ۱۴۰۱، و در نهایت، هشت ماه حبس به دلیل افشای وجود ساس در زندان اوین در ۱۴۰۳ ـ که او را در شمار باسابقه‌ترین زندانیان سیاسی ایران معاصر قرار می‌دهد. سوم، تحول گفتمانی-سیاسی او در سال ۱۳۹۹ ـ که در آن، پس از ۱۵ سال فعالیت در دو حزب شاخص اصلاح‌طلب (مشارکت و اتحاد ملت)، به جریان گذارطلب پیوست ـ که یکی از وجوه شاخص مسیر سیاسی او محسوب می‌شود. چهارم، امضای بیانیه‌های شاخص حقوق بشری ـ از بیانیه ۷۷ نفره پس از اعتراضات آبان ۱۳۹۸ تا بیانیه ۱۷ نفره گذار مسالمت‌آمیز در ۱۲ دی ۱۴۰۱ ـ که او را در شمار شاخص‌ترین فعالان مدنی جنبش «زن، زندگی، آزادی» قرار داد. پنجم، پرونده‌های پر بازتاب دفاع از حقوق زندانیان ـ به‌ویژه پرونده ساس در زندان اوین در سال ۱۴۰۳ ـ که او را به یکی از پر بازتاب‌ترین فعالان حقوق بشر معاصر ایران بدل کرده است.

محمودیان، در دوره اخیر (بهمن ۱۴۰۳)، با اعتصاب غذای خشک از روز ورود به زندان اوین و سپس انتقال به بیمارستان طالقانی، با اعتراض به احکام قضایی، یکی از پر بازتاب‌ترین چهره‌های زندانیان سیاسی ایران در فضای رسانه‌ای داخل و خارج کشور محسوب می‌شود.

زندگی و پیشینه

مهدی محمودیان در سال ۱۳۵۷ ـ سال پیروزی انقلاب اسلامی ایران ـ به دنیا آمد. این نسل، که در سال آغاز جمهوری اسلامی متولد شد، در سن نوجوانی، با دوران سازندگی و سپس اصلاحات هم‌زمان شد و در سن جوانی، در فضای سال‌های پایانی دولت اصلاحات و آغاز دولت احمدی‌نژاد، وارد عرصه فعالیت سیاسی شد.

تجربه پیوسته محمودیان با تحولات سیاسی ایران در نسلی که در فضای پسا-انقلابی متولد شد، شالوده هویت سیاسی-حقوقی او را تشکیل داد.

فعالیت ۱۵ ساله در احزاب اصلاح‌طلب (۱۳۸۴-۱۳۹۹)

نقطه عطف اولیه فعالیت سیاسی محمودیان، عضویت پی‌گیر او در دو حزب شاخص اصلاح‌طلب بود.

حزب مشارکت ایران اسلامی

محمودیان فعالیت اولیه سیاسی خود را در حزب مشارکت ایران اسلامی ـ که در سال ۱۳۷۷ توسط طرفداران سید محمد خاتمی تأسیس شد و در طول دوره اصلاحات، به یکی از مهم‌ترین احزاب اصلاح‌طلب ایران بدل شد ـ آغاز کرد. این حزب، که در طول سال‌های ۱۳۸۸ و در پی وقایع جنبش سبز با محدودیت‌های شدید روبه‌رو شد و در نهایت با حکم قضایی منحل گردید، شالوده فعالیت سیاسی محمودیان را تشکیل داد.

حزب اتحاد ملت ایران اسلامی

پس از انحلال حزب مشارکت، محمودیان به حزب اتحاد ملت ایران اسلامی ـ که در سال ۱۳۹۴ توسط فعالان حزب منحل شده مشارکت تأسیس شد و در حال حاضر یکی از شاخص‌ترین احزاب اصلاح‌طلب ایران محسوب می‌شود ـ پیوست و به عضویت شورای مرکزی این حزب درآمد.

جدایی از احزاب (۱۳۹۹)

در سال ۱۳۹۹، پس از حدود ۱۵ سال فعالیت پی‌گیر در این دو حزب اصلاح‌طلب، محمودیان از این دو حزب جدا شد و به جریان گذارطلب پیوست. این تحول، که در آن، یکی از فعالان شاخص اصلاح‌طلب به جریان منتقد ساختاری اصلاحات بدل شد، نشانه‌ای از تحولات گفتمانی فضای فعالان مدنی ایران در سال‌های پسا-اعتراضات آبان ۱۳۹۸ محسوب می‌شد.

این تحول، در پیوند با گفتمان جدید گذار مسالمت‌آمیز که در میان بخشی از فعالان حقوق بشر و کنشگران مدنی ایران شکل گرفته بود، یکی از وجوه شاخص مسیر سیاسی محمودیان است.

افشاگری شاخص: بازداشتگاه کهریزک

پر بازتاب‌ترین فصل اولیه کارنامه محمودیان، افشاگری زودهنگام او درباره بازداشتگاه کهریزک بود؛ افشاگری‌ای که در نهایت، با وقایع تلخ شهریور ۱۳۸۸، در گفتمان عمومی ایران بازتاب گسترده‌ای یافت.

دو سال پیش از وقایع ۱۳۸۸

محمودیان، نخستین کسی بود که دو سال پیش از فجایع و رخدادهای تلخ بازداشتگاه کهریزک (که در اوج اعتراضات پس از انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ علنی شد)، از راه‌اندازی بازداشتگاهی در کهریزک خبر داد و نسبت به رفتار خشن و غیرقانونی مأموران در آنجا هشدار داد.

این هشدار، در پی عملیات بسیار خشن پلیس تهران در جریان دستگیری مردان جوانی که از سوی نیروی انتظامی «اراذل و اوباش محلات» نامیده می‌شدند، اعلام شد ـ نشانه‌ای از حساسیت محمودیان به نقض حقوق شهروندان حتی پیش از وقایع پربازتاب جنبش سبز.

بازتاب در پی وقایع ۱۳۸۸

پس از جان باختن چندین تن از بازداشت‌شدگان اعزامی به کهریزک و دریافت اخبار شکنجه دستگیرشدگان معترضین سیاسی در شهریور ۱۳۸۸، نگاه رسانه‌ها، چهره‌های سیاسی-مدنی، و رهبران جنبش سبز به سوی بازداشتگاه کهریزک و افشاگری‌های محمودیان چرخید. این چرخش، شالوده شهرت گسترده او در عرصه حقوق بشر ایران را تشکیل داد.

بازداشت‌های متعدد و محکومیت‌ها

محمودیان در طول دو دهه فعالیت، چندین دوره بازداشت و حبس را پشت سر گذاشته است.

بازداشت اول: ۲۵ شهریور ۱۳۸۸ - محکومیت پنج سال

اولین بازداشت شاخص محمودیان، در پی اعتراضات به نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ (جنبش سبز) رخ داد. در ۲۵ شهریور ۱۳۸۸، در خانه خود بازداشت شد و در نهایت به ۵ سال حبس محکوم گردید. این محکومیت، که در فضای پر تنش پسا-جنبش سبز رخ داد، یکی از اولین تجربیات طولانی زندان او بود.

شکنجه‌های دوران بازجویی

طبق گزارش‌های منتشر شده، در دوران بازجویی، محمودیان را بدون لباس برای مدت طولانی در فصل زمستان، در فضای آزاد زندان برای تنبیه نگه داشته بودند. این شکنجه، یکی از موارد مستند نقض حقوق بشر در پرونده او محسوب می‌شود.

نامه شاخص دی ۱۳۸۹

در دی ۱۳۸۹، با وجود تمامی فشارها بر محمودیان و دیگر زندانیان سیاسی، او خطاب به سید محمد خاتمی، میرحسین موسوی، و مهدی کروبی نامه‌ای نوشت و از این سه رهبر جنبش درخواست کرد تا از مواضع به حق خویش کوتاه نیایند.

در بخشی از این نامه آمده است: «از شما تقاضا دارم به حرمت خون شهدای انقلاب از آغاز تا امروز، و به حرمت گریه‌ها و دلتنگی‌های مادران، پدران، همسران و فرزندان شهدا و اسرای جنبش سبز، و به حرمت شکنجه دیدگان کهریزک، بند ۲۰۹ و ۲-الف و سایر زندان‌ها و بازداشتگاه‌های پیدا و پنهان دیگر، همان‌طور که تاکنون از اهداف و آرمان‌های آزادی‌خواهانه و عدالت‌جویانه مردم خداجوی ایران پاسداری کرده‌اید، کماکان ادامه داده و به هیچ قیمتی از مواضع به حق و اصولی خود دست برندارید.»

این نامه، در شمار پر بازتاب‌ترین موضع‌گیری‌های پایداری زندانیان سیاسی جنبش سبز محسوب می‌شد.

بازداشت در پی اعتراضات آبان ۱۳۹۸

پس از اعتراضات سراسری آبان ۱۳۹۸ (موسوم به اعتراضات سوختی)، محمودیان یکی از ۷۷ امضاکننده بیانیه پر سر و صدای فعالان سیاسی به سران حکومت در اعتراض به رفتار خشونت‌آمیز با شهروندان معترض بود.

بازداشت در روز جهانی حقوق بشر

بازداشت محمودیان در پی این بیانیه، هم‌زمان با روز جهانی حقوق بشر (۱۰ آذر/۱۰ دسامبر) اتفاق افتاد ـ هم‌زمانی نمادینی که در فضای رسانه‌ای ایران بازتاب گسترده‌ای داشت.

اعتصاب غذا

پس از بازداشت، محمودیان در بند دو الف زندان اوین (یکی از بندهای امنیتی شاخص) به سر می‌برد و در اعتراض به بازداشتش دست به اعتصاب غذا (تر) زد. در ادامه، با انتقال به بند اطلاعات سپاه، اعتصاب غذای او تشدید شد.

آزادی در ۹ دی ۱۳۹۸

محمودیان در نهم دی‌ماه ۱۳۹۸ از زندان اوین آزاد شد ـ آزادی‌ای که با بازداشت‌های مجدد بعدی همراه بود.

بازداشت در پی جنبش «زن، زندگی، آزادی»

پر بازتاب‌ترین فصل بازداشت‌های محمودیان، در پی جنبش «زن، زندگی، آزادی» در پاییز ۱۴۰۱ رخ داد.

بیانیه ۱۷ نفره گذار مسالمت‌آمیز (۱۲ دی ۱۴۰۱)

در ۱۲ دی ۱۴۰۱، محمودیان در شمار ۱۷ فعال مدنی و سیاسی بود که با انتشار بیانیه‌ای، «گذار مسالمت‌آمیز از جمهوری اسلامی را ضرورتی اجتناب‌ناپذیر» دانستند و «حمایت خود را از اعتراضات سراسری و مطالبات مردم» اعلام کردند.

این بیانیه، که در فضای پس از کشته شدن مهسا (ژینا) امینی و اعتراضات گسترده پاییز ۱۴۰۱ منتشر شد، یکی از مهم‌ترین موضع‌گیری‌های جمعی فعالان مدنی-سیاسی داخل ایران در دفاع از جنبش «زن، زندگی، آزادی» محسوب می‌شد.

بازداشت در ۱۱ بهمن ۱۴۰۱

تنها یک ماه پس از انتشار این بیانیه، در ۱۱ بهمن ۱۴۰۱، محمودیان به همراه ویدا ربانی و عبدالله مومنی بازداشت شد. این بازداشت، که بدون اعلام جزئیات نهاد بازداشت‌کننده و اتهامات مطرح شده در ابتدا انجام شد، یکی از پر بازتاب‌ترین بازداشت‌های پسا-جنبش «زن، زندگی، آزادی» محسوب می‌شد.

حبس ۳۰ ماهه

پس از این بازداشت، محمودیان به مدت ۳۰ ماه در زندان اوین حبس شد. این حبس طولانی، که در فضای پر تنش پسا-جنبش ۱۴۰۱ رخ داد، یکی از طولانی‌ترین دوره‌های حبس او محسوب می‌شد.

آزادی در ۱۳ دی ۱۴۰۲

محمودیان در ۱۳ دی ۱۴۰۲، پس از ۳۰ ماه حبس، از زندان اوین آزاد شد. این آزادی، در فضای رسانه‌ای ایران با بازتاب گسترده‌ای روبه‌رو شد.

پرونده ساس در زندان اوین (۱۴۰۳)

پر بازتاب‌ترین فصل اخیر کارنامه محمودیان، پرونده افشای وجود ساس در زندان اوین بود؛ پرونده‌ای که در سال ۱۴۰۳ به یکی از پر استنادترین موارد دفاع از حقوق زندانیان در گفتمان حقوق بشری ایران بدل شد.

نامه ضیا نبوی (۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۳)

موضوع وجود ساس در زندان اوین، در ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۳ و به دنبال انتشار نامه‌ای از ضیا نبوی (فعال دانشجویی و زندانی سیاسی) از زندان اوین به شرح آزارهای روحی و جسمی ناشی از وجود حشره ساس، در فضای رسانه‌ای ایران مطرح شد. این نامه، که ابعاد غیرانسانی شرایط زندان را به نمایش گذاشت، بازتاب گسترده‌ای داشت.

تکذیبیه قوه قضاییه و دو توییت محمودیان

پس از انتشار نامه نبوی، خبرگزاری قوه قضاییه ادعاهای مطرح شده را تکذیب کرد. در پاسخ به این تکذیبیه، محمودیان دو توییت در نقد آن منتشر کرد ـ توییت‌هایی که شالوده پرونده قضایی جدید او را تشکیل دادند.

حکم ۸ ماه حبس

به دلیل این دو توییت، ایمان افشاری، رئیس شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران، محمودیان را به اتهام «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به هشت ماه حبس محکوم کرد. این حکم، در حالی صادر شد که خود ضیا نبوی (نویسنده اصلی نامه)، بابت اتهام «نشر اکاذیب» تبرئه شد ـ پارادوکس قضایی پربازتابی که در رسانه‌های ایران مورد توجه قرار گرفت.

بازداشت در ۱۵ بهمن ۱۴۰۳ و اعتصاب غذای خشک

در ۱۵ بهمن ۱۴۰۳، محمودیان برای اجرای این حکم به زندان اوین منتقل شد. از لحظه ورود به زندان، دست به اعتصاب غذای خشک و دارو زد و اعلام کرد که این اعتصاب در اعتراض به «احکام ناعادلانه‌ای که قوه قضاییه صادر کرده» صورت می‌گیرد.

وخامت حال و انتقال به بیمارستان

پس از دو روز اعتصاب غذای خشک، شامگاه چهارشنبه ۱۷ بهمن ۱۴۰۳، حال محمودیان وخیم شد و به بیمارستان طالقانی منتقل شد.

تحصن مادر

در روز چهارشنبه ۱۷ بهمن، مادر مهدی محمودیان با انتشار پیامی ویدیویی اعلام کرد که اگر فرزندش تا ظهر پنج‌شنبه ۱۸ بهمن آزاد نشود، جلوی زندان تحصن خواهد کرد. این تهدید، در فضای رسانه‌ای ایران، یکی از وجوه شاخص پی‌گیری خانوادگی پرونده محسوب می‌شد.

مرخصی استعلاجی

در پی وخامت حال و واکنش‌های گسترده، در ۱۸ بهمن ۱۴۰۳، با مرخصی استعلاجی محمودیان موافقت شد و او به مرخصی پزشکی اعزام شد.

بازگشت به زندان (۵ اسفند ۱۴۰۳)

طبق گزارش حسین رزاق (فعال سیاسی، زندانی سیاسی پیشین، و یکی از پی‌گیران اصلی پرونده محمودیان)، در ۵ اسفند ۱۴۰۳، محمودیان پس از اتمام مدت زمان مرخصی پزشکی، به زندان بازگشت.

فعالیت در عرصه دفاع از حقوق زندانیان

محمودیان، علاوه بر بازداشت‌های متعدد شخصی، به‌عنوان عضو کمیته انجمن دفاع از حقوق زندانی‌ها، یکی از پی‌گیرترین فعالان دفاع از حقوق زندانیان سیاسی در ایران معاصر است.

افشاگری در سال‌های پایانی دهه ۹۰

طبق گزارش شورای ملی ایرانی-آمریکایی (NIAC)، یک دهه پس از افشاگری کهریزک، در سال‌های پایانی دهه ۹۰، محمودیان بار دیگر افشاگری بسیار مهمی انجام داد که سندی معتبر در اثبات نقض سیستماتیک حقوق بشر در ایران به شمار می‌رود.

این الگوی تکرارشونده افشاگری، نشانه‌ای از تعهد پایدار او به مستندسازی نقض حقوق بشر در ساختار رسمی ایران است.

دیدگاه‌ها و مواضع تحلیلی

مهدی محمودیان در طول کارنامه فکری-سیاسی خود، چارچوب فکری روشنی صورت‌بندی کرده است که در چند محور قابل پی‌گیری است.

تحول از اصلاح‌طلبی به گذارطلبی

محوری‌ترین تحول گفتمانی محمودیان، گذار از اصلاح‌طلبی به گذارطلبی در سال ۱۳۹۹ بود. این تحول، که در آن، یک فعال شاخص حزب اتحاد ملت (و پیش‌تر حزب مشارکت)، به جریان منتقد ساختاری اصلاحات پیوست، یکی از وجوه شاخص مسیر سیاسی او محسوب می‌شود.

این تحول، در پیوند با تحولات گفتمانی فعالان مدنی ایران در سال‌های پسا-اعتراضات آبان ۱۳۹۸، یکی از نمونه‌های شاخص تغییر هویت سیاسی نسل میانی فعالان مدنی ایران است.

حمایت پایدار از جنبش‌های اعتراضی

محمودیان در طول کارنامه خود، حامی پایدار جنبش‌های اعتراضی بوده است:

●       جنبش سبز ۱۳۸۸: یکی از چهره‌های سرشناس

●       اعتراضات آبان ۱۳۹۸: امضاکننده بیانیه ۷۷ نفره

●       اعتراض به سرنگونی هواپیمای اوکراینی (دی ۱۳۹۸)

●       جنبش «زن، زندگی، آزادی» ۱۴۰۱: امضاکننده بیانیه ۱۷ نفره گذار مسالمت‌آمیز

این پایداری در حمایت از جنبش‌های اعتراضی، یکی از وجوه شاخص شخصیت سیاسی او محسوب می‌شود.

تأکید بر گذار مسالمت‌آمیز

با وجود تحول به جریان گذارطلب، محمودیان بر «گذار مسالمت‌آمیز از جمهوری اسلامی» تأکید دارد ـ موضعی که در بیانیه ۱۷ نفره دی ۱۴۰۱ بازتاب یافت. این موضع، که در آن، گذار مسالمت‌آمیز در نقطه مقابل گذار خشونت‌بار قرار می‌گیرد، نشانه‌ای از نگاه مدنی-حقوقی او به تحولات ساختاری در ایران است.

دفاع از حقوق زندانیان

محوری‌ترین موضع نظری محمودیان، دفاع از حقوق زندانیان است. این موضع، که از افشاگری کهریزک تا پرونده ساس در ۱۴۰۳ ادامه یافته، یکی از پایدارترین وجوه فعالیت او محسوب می‌شود.

نقد قوه قضاییه

در یکی از مواضع نقادانه شاخص خود، محمودیان به نقد «احکام ناعادلانه‌ای که قوه قضاییه صادر کرده» پرداخته و این نقد را به‌عنوان زمینه اعتصاب غذای خشک خود در بهمن ۱۴۰۳ اعلام کرد.

ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها

مهدی محمودیان در شبکه‌ای از پیوندهای سیاسی-حقوق بشری با چهره‌های شاخص فعالان مدنی ایران قرار دارد. در سطح حزبی، رابطه پیشین او با حزب مشارکت و حزب اتحاد ملت (تا ۱۳۹۹) شبکه ارتباطات اصلاح‌طلب پیشین او را شکل می‌دهد.

در سطح هم‌بندی و هم‌رزمی، رابطه او با ضیا نبوی (در پرونده ساس)، ویدا ربانی و عبدالله مومنی (هم‌بازداشتی‌های ۱۴۰۱)، حسین رزاق (فعال پی‌گیر پرونده‌ها)، و فرهاد میثمی (هم‌رزم) شبکه ارتباطات حقوق بشری او را تشکیل می‌دهد.

در سطح رهبران جنبش سبز، رابطه او با سید محمد خاتمی، میرحسین موسوی، و مهدی کروبی (که در دی ۱۳۸۹ به آنها نامه نوشت) از پیوندهای فکری-سیاسی او محسوب می‌شود.

در سطح رسانه‌ای، رابطه او با رسانه‌های شاخص حقوق بشری-سیاسی ـ از جمله ایران وایر، رادیو فردا، ایران اینترنشنال، خبرگزاری هرانا، انصاف نیوز، زیتون، شورای ملی ایرانی-آمریکایی (NIAC) ـ شبکه ارتباطات رسانه‌ای او را شکل می‌دهد.

جمع‌بندی

مهدی محمودیان، یکی از شاخص‌ترین و در عین حال پر هزینه‌ترین چهره‌های جنبش‌های اعتراضی-حقوق بشری ایران در دو دهه گذشته است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از پیشینه افشاگری زودهنگام (به‌عنوان نخستین فردی که از بازداشتگاه کهریزک، دو سال پیش از وقایع ۱۳۸۸، پرده برداشت)، سابقه چندین دوره حبس طولانی (شامل پنج سال در پی جنبش سبز، سی ماه در پی جنبش «زن، زندگی، آزادی»، و هشت ماه به دلیل افشای وجود ساس در زندان اوین)، تحول گفتمانی-سیاسی شاخص (از اصلاح‌طلبی به گذارطلبی در ۱۳۹۹، پس از ۱۵ سال فعالیت در حزب مشارکت و حزب اتحاد ملت)، امضای بیانیه‌های شاخص حقوق بشری (بیانیه ۷۷ نفره پس از اعتراضات آبان ۹۸ و بیانیه ۱۷ نفره گذار مسالمت‌آمیز در دی ۱۴۰۱)، و در نهایت، نقش‌آفرینی پایدار به‌عنوان عضو کمیته انجمن دفاع از حقوق زندانی‌ها، جایگاهی منحصربه‌فرد در ساختار حقوق بشری ایران معاصر اشغال کرده است. کارنامه او ـ از تولد در ۱۳۵۷، فعالیت ۱۵ ساله در دو حزب شاخص اصلاح‌طلب، افشاگری زودهنگام کهریزک، بازداشت اول در ۲۵ شهریور ۱۳۸۸، نامه شاخص دی ۱۳۸۹ به رهبران جنبش سبز، امضای بیانیه ۷۷ نفره پس از آبان ۹۸، تحول به گذارطلبی در ۱۳۹۹، امضای بیانیه ۱۷ نفره گذار مسالمت‌آمیز در دی ۱۴۰۱، حبس ۳۰ ماهه پس از بازداشت در بهمن ۱۴۰۱، آزادی در دی ۱۴۰۲، بازداشت مجدد در بهمن ۱۴۰۳ به دلیل افشای پرونده ساس، اعتصاب غذای خشک، مرخصی استعلاجی، و بازگشت به زندان در اسفند ۱۴۰۳ ـ تصویری از یک «زندانی سیاسی-فعال حقوق بشر-روزنامه‌نگار-کنشگر گذارطلب» چندبعدی ارائه می‌دهد.

ویژگی متمایز مهدی محمودیان، در سطح اول، پیوستگی پایدار او در دفاع از حقوق زندانیان است؛ پیوستگی‌ای که در آن، یک فعال مدنی، در طول دو دهه فعالیت، در دوره‌های متعدد بازداشت و حبس، همچنان به افشاگری وضعیت زندان‌ها ادامه می‌دهد. این پایداری، در میان فعالان حقوق بشر ایران، نسبتاً منحصربه‌فرد است. در سطح دوم، شجاعت او در پذیرش هزینه‌های مواضع نقادانه ـ به‌گونه‌ای که حتی پس از سی ماه حبس و آزادی، به‌سرعت با حمایت از پرونده ساس مجدداً به زندان بازگشت ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت او محسوب می‌شود. در سطح سوم، تحول گفتمانی شاخص او در ۱۳۹۹ ـ که در آن، پس از ۱۵ سال فعالیت در احزاب شاخص اصلاح‌طلب، به جریان گذارطلب پیوست ـ یکی از وجوه شاخص مسیر سیاسی او محسوب می‌شود و در شمار نمونه‌های شاخص تحولات گفتمانی فعالان مدنی ایران در سال‌های اخیر قرار می‌گیرد.

از منظر تحلیلی، جایگاه محمودیان، نمونه‌ای از پدیده «زندانی سیاسی-فعال حقوق بشر گذارطلب» در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که در آن، یک فعال مدنی با سابقه طولانی حبس، در عرصه عمومی، به‌عنوان یکی از پی‌گیرترین مدافعان حقوق زندانیان و در عین حال، هوادار تحول ساختاری مسالمت‌آمیز شناخته می‌شود. این الگو، که در میان فعالان مدنی ایران معاصر نمونه‌های دیگری نیز دارد (همچون ضیا نبوی، ویدا ربانی، عبدالله مومنی، فرهاد میثمی، و دیگران)، در محمودیان با ویژگی پایداری استثنایی در افشاگری زندان‌ها و تحول گفتمانی شاخص، بازتاب ویژه‌ای یافته است.

آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که محمودیان در فعالیت‌های خود به آنها پرداخته ـ از افشای وضعیت بازداشتگاه کهریزک، شکنجه‌های دوران بازجویی، نقض حقوق زندانیان، احکام ناعادلانه قضایی، گذار مسالمت‌آمیز از جمهوری اسلامی، حمایت از جنبش‌های اعتراضی، و وضعیت غیرانسانی زندان‌ها (همچون پرونده ساس) ـ از پایدارترین موضوعات بحث در گفتمان حقوق بشری-سیاسی ایران معاصر باقی مانده‌اند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های گفتمان حقوق بشری-قضایی خود قرار دارد ـ به‌ویژه پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» در پاییز ۱۴۰۱ و چالش‌های فزاینده ساختار قضایی ـ صدای محمودیان، با ترکیب تجربه طولانی زندان و پایداری در بیان مواضع، یکی از مرجع‌های اصلی این گفت‌وگو محسوب می‌شود.

سوالات متداول

مهدی محمودیان کیست؟

مهدی محمودیان (متولد ۱۳۵۷)، زندانی سیاسی پر سابقه، روزنامه‌نگار، فعال حقوق بشر، و کنشگر گذارطلب ایرانی است. او که به مدت ۱۵ سال در حزب مشارکت و حزب اتحاد ملت فعال بود و در سال ۱۳۹۹ از این دو حزب جدا شد و به جریان گذارطلب پیوست، در حال حاضر عضو کمیته انجمن دفاع از حقوق زندانی‌ها و یکی از پی‌گیرترین فعالان حقوق بشر داخل ایران محسوب می‌شود.

نقش محمودیان در افشای پرونده کهریزک چه بود؟

محمودیان نخستین کسی بود که دو سال پیش از فجایع و رخدادهای تلخ بازداشتگاه کهریزک (که در اوج اعتراضات پس از انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ علنی شد)، از راه‌اندازی این بازداشتگاه خبر داد و نسبت به رفتار خشن و غیرقانونی مأموران در آنجا هشدار داد. این افشاگری، شالوده شهرت او در عرصه حقوق بشر ایران را تشکیل داد.

چرا مهدی محمودیان در ۱۳۸۸ بازداشت شد؟

محمودیان در پی اعتراضات به نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ (جنبش سبز)، در ۲۵ شهریور ۱۳۸۸ در خانه خود بازداشت شد و در نهایت به ۵ سال حبس محکوم گردید. در دوران بازجویی، طبق گزارش‌های منتشر شده، بدون لباس برای مدت طولانی در فصل زمستان، در فضای آزاد زندان نگه داشته شد.

چرا محمودیان از احزاب اصلاح‌طلب جدا شد؟

در سال ۱۳۹۹، پس از حدود ۱۵ سال فعالیت پی‌گیر در حزب مشارکت و حزب اتحاد ملت (که در آن، عضو شورای مرکزی بود)، محمودیان از این دو حزب جدا شد و به جریان گذارطلب پیوست. این تحول، در پیوند با تحولات گفتمانی فعالان مدنی ایران در سال‌های پسا-اعتراضات آبان ۱۳۹۸، یکی از وجوه شاخص مسیر سیاسی او محسوب می‌شود.

بیانیه ۱۷ نفره دی ۱۴۰۱ چه بود؟

در ۱۲ دی ۱۴۰۱، محمودیان در شمار ۱۷ فعال مدنی و سیاسی بود که با انتشار بیانیه‌ای، «گذار مسالمت‌آمیز از جمهوری اسلامی را ضرورتی اجتناب‌ناپذیر» دانستند و حمایت خود را از اعتراضات سراسری و مطالبات مردم اعلام کردند. یک ماه پس از انتشار این بیانیه، در ۱۱ بهمن ۱۴۰۱، محمودیان به همراه ویدا ربانی و عبدالله مومنی بازداشت شد و به ۳۰ ماه حبس محکوم گردید.

پرونده ساس در زندان اوین چه بود؟

موضوع وجود ساس در زندان اوین، در ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۳ و به دنبال انتشار نامه‌ای از ضیا نبوی (فعال دانشجویی و زندانی سیاسی) از زندان اوین، مطرح شد. پس از انتشار تکذیبیه خبرگزاری قوه قضاییه، محمودیان دو توییت در نقد آن منتشر کرد. به دلیل این دو توییت، ایمان افشاری، رئیس شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران، محمودیان را به اتهام «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به هشت ماه حبس محکوم کرد. این حکم در حالی صادر شد که خود ضیا نبوی، نویسنده اصلی نامه، تبرئه شد.

اعتصاب غذای محمودیان در بهمن ۱۴۰۳ چه بود؟

در ۱۵ بهمن ۱۴۰۳، محمودیان برای اجرای حکم پرونده ساس به زندان اوین منتقل شد. از لحظه ورود به زندان، دست به اعتصاب غذای خشک و دارو زد و این اعتصاب را در اعتراض به «احکام ناعادلانه‌ای که قوه قضاییه صادر کرده» اعلام کرد. پس از دو روز اعتصاب، در ۱۷ بهمن به بیمارستان طالقانی منتقل شد و در ۱۸ بهمن با مرخصی استعلاجی او موافقت شد.

مادر محمودیان چه نقشی در پرونده داشت؟

در ۱۷ بهمن ۱۴۰۳، مادر مهدی محمودیان با انتشار پیامی ویدیویی اعلام کرد که اگر فرزندش تا ظهر پنج‌شنبه ۱۸ بهمن آزاد نشود، جلوی زندان تحصن خواهد کرد. این تهدید، که در فضای رسانه‌ای ایران بازتاب گسترده‌ای داشت، یکی از وجوه شاخص پی‌گیری خانوادگی پرونده‌های زندانیان سیاسی محسوب می‌شود.

بیانیه ۷۷ نفره چه بود؟

پس از اعتراضات سراسری آبان ۱۳۹۸ (موسوم به اعتراضات سوختی)، محمودیان یکی از ۷۷ امضاکننده بیانیه پر سر و صدای فعالان سیاسی به سران حکومت در اعتراض به رفتار خشونت‌آمیز با شهروندان معترض بود. بازداشت او در پی این بیانیه، هم‌زمان با روز جهانی حقوق بشر اتفاق افتاد ـ هم‌زمانی نمادینی که در فضای رسانه‌ای ایران بازتاب گسترده‌ای داشت.

آیا مهدی محمودیان همچنان در زندان است؟

طبق آخرین گزارش‌های منتشر شده، در ۵ اسفند ۱۴۰۳، محمودیان پس از اتمام مدت زمان مرخصی پزشکی، به زندان بازگشت. این بازگشت، بر اساس گزارش حسین رزاق (فعال سیاسی پی‌گیر پرونده‌های زندانیان سیاسی)، آخرین وضعیت رسمی او در منابع رسانه‌ای پیش از آخرین به‌روزرسانی این پروفایل بود. وضعیت دقیق فعلی او ممکن است نیازمند راستی‌آزمایی روزآمد باشد.