مهران مصطفوی کیست؟

دکتر مهران مصطفوی، فیزیکدان-شیمیدان، استاد دانشگاه پاریس-ساکله، معاون علمی مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS)، پژوهشگر سیاست هسته‌ای ایران و فعال سیاسی، متولد ۱۳۴۱ در همدان، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های دانشگاهی ایرانی-تبار در فرانسه و از منتقدان جدی برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران است. مصطفوی در طول حدود دو دهه گذشته، با تکیه بر تخصص علمی خود در شیمی فیزیک و آشنایی با ابعاد فنی فناوری هسته‌ای، به یکی از مرجع‌های فنی-تحلیلی مهم در نقد سیاست هسته‌ای ایران بدل شده است.

اهمیت مهران مصطفوی از چند جهت قابل بررسی است. نخست، او یکی از معدود کارشناسان ایرانی-تبار است که از موضع تخصص علمی-فنی (با حدود ۲۰۰ مقاله علمی در نشریات بین‌المللی) به نقد ابعاد فنی برنامه هسته‌ای ایران ـ به‌ویژه غنی‌سازی اورانیوم و راکتور آب سنگین ـ پرداخته است. دوم، مصطفوی داماد ابوالحسن بنی‌صدر (نخستین رئیس‌جمهور پس از انقلاب ایران) است و از چهره‌های فعال در جریان فکری-سیاسی نزدیک به بنی‌صدر و سایت «انقلاب اسلامی در هجرت» به شمار می‌رود؛ پیوندی که موقعیت سیاسی او را به‌عنوان یک منتقد قدیمی نظام و فعال در سنت ملی-مذهبی-جمهوری‌خواه تثبیت کرده است. سوم، حضور گسترده او در رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور ـ از یورونیوز و بی‌بی‌سی فارسی تا رادیو فردا، رادیو زمانه و تلویزیون اندیشه ـ او را به یکی از پرارجاع‌ترین تحلیل‌گران مسائل هسته‌ای ایران بدل کرده است.

موضع محوری مصطفوی این است که برنامه هسته‌ای ایران، از همان آغاز، فاقد توجیه اقتصادی و علمی بوده و از همان ابتدا با هدف دستیابی به سلاح هسته‌ای دنبال شده است؛ موضعی که او بارها در سخنرانی‌ها، مقالات و مصاحبه‌ها مستدل کرده است.

زندگی و پیشینه

مهران مصطفوی در سال ۱۳۴۱ در شهر همدان به دنیا آمد. او دوران کودکی و نوجوانی خود را در ایران گذراند و تحصیلات خود را تا سال دوم متوسطه (نظری) در ایران پی گرفت. در سال ۱۹۷۸ ـ یعنی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ ـ برای ادامه تحصیل به فرانسه مهاجرت کرد؛ مهاجرتی که آغاز یک مسیر طولانی علمی و سیاسی در این کشور بود.

مصطفوی پس از ورود به فرانسه، تحصیلات دانشگاهی خود را در حوزه شیمی فیزیک ادامه داد. او موفق به دریافت دکترای شیمی فیزیک از دانشگاه پاریس (که امروز با عنوان دانشگاه پاریس-ساکله شناخته می‌شود) شد. این دانشگاه، یکی از معتبرترین دانشگاه‌های علمی فرانسه و اروپا در حوزه علوم پایه و فناوری به شمار می‌رود.

یک سال پس از دریافت دکترا، مصطفوی به‌عنوان محقق در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) ـ مهم‌ترین نهاد پژوهشی فرانسه و یکی از بزرگ‌ترین مراکز پژوهش علمی دنیا ـ استخدام شد. این آغاز یک مسیر طولانی پژوهشی و آکادمیک در فرانسه بود که او را به یکی از چهره‌های علمی شناخته‌شده ایرانی-تبار در این کشور بدل کرد.

مسیر آکادمیک و پژوهشی

مصطفوی پس از سال‌ها فعالیت به‌عنوان محقق در CNRS، در سال ۱۹۹۸ به مرتبه استاد دانشگاه در رشته شیمی فیزیک رسید. این ارتقا، او را در شمار اعضای هیئت علمی رسمی دانشگاه‌های فرانسه قرار داد و تدریس و راهنمایی پایان‌نامه‌های دانشجویی را به فعالیت‌های پژوهشی او افزود.

نقطه عطف مهم در مسیر آکادمیک او در سال ۲۰۰۶ رخ داد، زمانی که به ریاست انستیتوی تحقیقاتی شیمی فیزیک (Laboratoire de Chimie Physique) ـ یکی از معتبرترین آزمایشگاه‌های شیمی فیزیک فرانسه ـ منصوب شد. مصطفوی به مدت ۹ سال این مسئولیت را بر عهده داشت؛ دوره‌ای طولانی که نشان‌دهنده اعتماد محیط علمی فرانسه به توانایی‌های مدیریتی-علمی او بود.

پس از این دوره، مصطفوی به جایگاه بالاتری در ساختار علمی فرانسه ارتقا یافت. او در حال حاضر، به‌عنوان معاون علمی مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) فعالیت می‌کند؛ سمتی که در آن، مسئولیت رسیدگی و نظارت بر کلیه مراکز تحقیقاتی فرانسه را در حوزه تخصصی خود بر عهده دارد. این جایگاه، یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های علمی-اجرایی در ساختار پژوهش علمی فرانسه به شمار می‌رود.

مصطفوی همچنین استاد افتخاری دانشگاه توکیو در ژاپن است؛ نشانی از اعتبار بین‌المللی او در محافل علمی.

حوزه تخصصی پژوهش

حوزه تخصصی پژوهش‌های علمی مصطفوی، واکنش‌های شیمیایی فوق‌العاده سریع ایجادشده در مواد توسط تشعشعات هسته‌ای است. این حوزه ـ که در تلاقی شیمی فیزیک، فیزیک هسته‌ای و علوم مواد قرار دارد ـ به مطالعه پدیده‌هایی می‌پردازد که در آنها تشعشعات هسته‌ای واکنش‌های شیمیایی بسیار سریع را در مواد ایجاد می‌کنند. این تخصص، مصطفوی را با ابعاد فنی فناوری هسته‌ای آشنا کرده و یکی از پایه‌های اعتبار تخصصی او در تحلیل برنامه هسته‌ای ایران به شمار می‌رود.

تا کنون، مصطفوی نزدیک به ۲۰۰ مقاله علمی در نشریات بین‌المللی منتشر کرده و کارهای پژوهشی خود را در ده‌ها کنفرانس بین‌المللی ارائه داده است. این کارنامه پژوهشی گسترده، او را به یکی از پرکارترین پژوهشگران ایرانی-تبار در حوزه علوم پایه در اروپا بدل کرده است.

پیوند خانوادگی-سیاسی با ابوالحسن بنی‌صدر

یکی از مهم‌ترین وجوه شخصیت سیاسی مصطفوی، نسبت خانوادگی او با ابوالحسن بنی‌صدر (۱۳۱۲–۱۴۰۰)، نخستین رئیس‌جمهور پس از انقلاب اسلامی ایران، است. مصطفوی داماد بنی‌صدر است؛ پیوندی که در دهه‌های گذشته، او را به یکی از نزدیک‌ترین چهره‌های حلقه فکری-سیاسی بنی‌صدر در تبعید بدل کرد.

این نسبت خانوادگی، در عمل پیامدهای فکری و سیاسی مهمی برای مصطفوی داشته است. او در طول دهه‌های گذشته، یکی از روایان دست اول دیدگاه‌ها، مواضع و خاطرات بنی‌صدر به شمار می‌رود و در مقالات، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌های متعدد، به تحلیل و تشریح اندیشه‌های او ـ به‌ویژه درباره ضرورت حاکمیت مردم، اصالت آرمان‌های انقلاب ۵۷، و نقد استبداد دینی ـ پرداخته است. مصطفوی در یکی از تحلیل‌های خود، خاستگاه «ناسازگاری» میان بنی‌صدر و مهدی بازرگان را در شکل‌گیری نهادهایی چون سپاه پاسداران و دادگاه‌های انقلاب دانسته است؛ نهادهایی که به اعتقاد او، «پایه‌های اصلی استبداد» شدند.

پس از درگذشت بنی‌صدر در مهر ۱۴۰۰، مصطفوی همچنان به‌عنوان یکی از چهره‌های فعال در حفظ و انتشار میراث فکری او نقش‌آفرینی می‌کند.

فعالیت سیاسی و نقد سیاست هسته‌ای ایران

موازی با مسیر علمی-آکادمیک، مصطفوی در طول حدود چهار دهه حضور در فرانسه، فعالیت سیاسی پی‌گیری داشته است. در ۲۰ سال اخیر، تمرکز اصلی فعالیت سیاسی او بر پرونده سیاست هسته‌ای ایران قرار گرفته است؛ پرونده‌ای که در آن، با تکیه بر تخصص علمی-فنی خود، به یکی از منتقدان جدی و مستدل تبدیل شده است.

دیدگاه‌های فنی-سیاسی درباره برنامه هسته‌ای

مهم‌ترین دیدگاه‌های مصطفوی درباره برنامه هسته‌ای ایران را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:

نخست، او معتقد است که برنامه هسته‌ای ایران، از همان آغاز با هدف نظامی و دستیابی به سلاح هسته‌ای دنبال شده است. در یکی از تحلیل‌های خود، تأکید کرده که ایران هیچ‌گاه نخواسته است اعتراف کند که قصد اولیه‌اش از توسعه برنامه هسته‌ای، دست‌یابی به سلاح بوده است.

دوم، او استدلال می‌کند که غنی‌سازی اورانیوم برای ایران فاقد توجیه اقتصادی و علمی است. در گفت‌وگوهای خود، تأکید کرده که اورانیوم غنی‌شده تنها به دو کار می‌آید: «یکی برای سوخت راکتور یا سوخت کشتی‌های بسیار بزرگ یا به درد ساختن بمب می‌خورد». با توجه به اینکه ایران نه راکتور هسته‌ای قابل توجهی دارد که نیازمند سوخت غنی‌شده باشد و نه ناوگان زیردریایی هسته‌ای، اصرار بر غنی‌سازی، به اعتقاد او، نشانه‌ای از اهداف نظامی این برنامه است.

سوم، مصطفوی معتقد است که راکتور آب سنگین اراک نیز برای ایران ضرورتی نداشت و این پروژه نیز در راستای دستیابی به ابعاد نظامی (تولید پلوتونیوم) دنبال می‌شد.

چهارم، او بر این باور است که در جمهوری اسلامی، مردم در جریان واقعیت‌های سیاست هسته‌ای قرار نگرفته‌اند و هیچ بحث علمی-عمومی جدی درباره ضرورت یا عدم ضرورت انرژی هسته‌ای، خطرات آن، و گزینه‌های جایگزین، در رسانه‌ها و دانشگاه‌های ایران صورت نگرفته است. به همین دلیل، او این رویکرد را «نامحرم بودن مردم» در پرونده هسته‌ای توصیف کرده است.

پنجم، در تحلیل مذاکرات هسته‌ای، مصطفوی موضعی انتقادی نسبت به برجام و توافقات هسته‌ای داشته است. او در ۲۰۱۶ اعلام کرده بود که «خامنه‌ای از آغاز می‌دانست که مذاکرات هسته‌ای قبول شکست است». موضع پایه‌ای او این است که ایران باید برنامه غنی‌سازی اورانیوم را به‌طور کامل کنار بگذارد؛ موضعی که او در ابعاد فنی و حقوقی توضیح داده است.

دیدگاه‌های سیاسی کلان‌تر

فراتر از پرونده هسته‌ای، مصطفوی در امتداد سنت فکری بنی‌صدر، از حاکمیت مردم، استقلال ملی، و رویکرد «اسلام دموکراتیک» (در تعبیر بنی‌صدر) دفاع کرده است. او منتقد جدی ولایت فقیه، ساختار قدرت در جمهوری اسلامی، و نظامی شدن فضای سیاسی-اجتماعی است. در نگاه او، انقلاب ۵۷ آرمان‌های اصیلی داشت (حاکمیت مردم، استقلال، آزادی) که در عمل و به‌ویژه پس از خرداد ۱۳۶۰ (با عزل بنی‌صدر و آغاز سرکوب گسترده) به انحراف کشیده شد.

مصطفوی همچنین، در مواضع متعدد، روش پاک رفتاری و پاک گفتاری را ـ به‌عنوان میراث فکری بنی‌صدر و در مقابل آنچه او «نماینده سیاهی و دروغ» می‌خواند ـ شیوه پیشنهادی برای فعالیت سیاسی معرفی کرده است.

برای واکاوی ابعاد بحران‌های جاری و تحلیل احتمال وقوع منازعات نظامی، می‌توانید پادکست گفتگو با دکتر مهران مصطفوی درباره پتانسیل بحران‌ها در شکل‌گیری یک جنگ جدی را در عبدی مدیا بشنوید.

فعالیت رسانه‌ای

مصطفوی یکی از پرحضورترین تحلیل‌گران ایرانی-تبار در رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور است. او به‌طور منظم در رسانه‌های متعددی حضور می‌یابد، از جمله بی‌بی‌سی فارسی (در برنامه‌هایی چون «به عبارت دیگر»)، یورونیوز فارسی، رادیو فردا، رادیو زمانه، تلویزیون اندیشه و دیگر رسانه‌های مستقل.

علاوه بر این، مصطفوی ده‌ها مقاله و یادداشت تحلیلی در سایت‌های مرتبط با جریان فکری بنی‌صدر ـ از جمله «انقلاب اسلامی در هجرت» (Enghelabe-Eslami) و «مجامع اسلامی ایرانیان» ـ منتشر کرده است. این سایت‌ها، که گردانندگی فکری آنها در سال‌های حیات بنی‌صدر در فرانسه شکل گرفت، یکی از کانون‌های اصلی انتشار مواضع جریان فکری-سیاسی نزدیک به بنی‌صدر و حلقه نزدیکانش بوده‌اند.

ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها

نام مهران مصطفوی، در طول سال‌های فعالیت سیاسی، با شبکه‌ای از چهره‌ها و جریان‌های فکری-سیاسی گره خورده است. در محور این شبکه، ابوالحسن بنی‌صدر (پدرزن او) قرار دارد و در امتداد آن، چهره‌های نزدیک به جریان بنی‌صدر در تبعید ـ از جمله همکاران سابق او در دفتر ریاست‌جمهوری و حلقه نزدیکان فکری در دهه‌های اخیر ـ از پیوندهای اصلی او به شمار می‌روند.

در سطح گفتمانی، مصطفوی به جریان ملی-مذهبی-جمهوری‌خواه نزدیک به سنت فکری بنی‌صدر تعلق دارد؛ جریانی که در سپهر سیاسی اپوزیسیون ایرانی، در فاصله از طیف سلطنت‌طلب، چپ‌گرا و مجاهدین خلق قرار می‌گیرد و بر آرمان‌های اولیه انقلاب ۵۷ (حاکمیت مردم و استقلال) تأکید دارد.

در سطح علمی، مصطفوی با نهادهای پژوهشی فرانسه (CNRS، دانشگاه پاریس-ساکله) و بین‌المللی (دانشگاه توکیو) در ارتباط است. در حوزه تحلیل هسته‌ای، او در مناظره‌ها و گفت‌وگوهای تحلیلی با طیف گسترده‌ای از تحلیل‌گران و کارشناسان مسائل ایران مشارکت داشته است.

جمع‌بندی

دکتر مهران مصطفوی، نمونه‌ای کم‌نظیر از پیوند میان اعتبار علمی-آکادمیک در سطح بین‌المللی و فعالیت سیاسی پی‌گیر در عرصه نقد جمهوری اسلامی است. کارنامه او ـ از مهاجرت به فرانسه در آستانه انقلاب، تحصیلات دکتری در شیمی فیزیک، مسیر علمی پربار در CNRS و دانشگاه پاریس-ساکله، تا حدود دو دهه فعالیت در زمینه نقد سیاست هسته‌ای ایران ـ تصویری از یک «دانشمند-فعال سیاسی» ارائه می‌دهد که با تکیه بر اعتبار علمی، به نقد فنی-سیاسی پرونده‌ای کلیدی در سرنوشت ایران معاصر پرداخته است.

ویژگی متمایز مصطفوی، در سطح اول، توانایی او در پیوند زدن میان تخصص فنی (شیمی فیزیک و فهم ابعاد فنی فناوری هسته‌ای) و تحلیل سیاسی (نقد سیاست هسته‌ای ایران و ساختار قدرت در جمهوری اسلامی) است. این ترکیب، تحلیل‌های او را از تحلیل‌های سیاسی صرف متمایز می‌کند و به مواضع او وزن فنی-علمی می‌بخشد. در سطح دوم، نسبت خانوادگی و فکری او با ابوالحسن بنی‌صدر، او را به یکی از روایان دست اول و حافظان میراث فکری نخستین رئیس‌جمهور پس از انقلاب بدل کرده است.

از منظر تحلیلی، مصطفوی نمونه‌ای از پدیده «اپوزیسیون دانشگاهی» ایرانی-تبار در غرب است؛ پدیده‌ای که در آن، چهره‌هایی با اعتبار علمی بالا در نهادهای دانشگاهی غربی، به نقد سیستماتیک سیاست‌های جمهوری اسلامی ـ به‌ویژه در حوزه‌های تخصصی خود ـ می‌پردازند. در حوزه پرونده هسته‌ای، که با ابعاد فنی پیچیده آن کمتر تحلیل‌گر سیاسی توان درگیر شدن دارد، نقش چهره‌هایی چون مصطفوی، در ارائه تحلیل‌های مستدل از منظر فنی، اهمیت ویژه‌ای می‌یابد.

آنچه از منظر امروز روشن است، این است که پرسش‌ها و تحلیل‌هایی که مصطفوی در حدود دو دهه گذشته درباره ابعاد فنی، اقتصادی و سیاسی برنامه هسته‌ای ایران مطرح کرده ـ از ضرورت یا عدم ضرورت غنی‌سازی، تا اهداف واقعی این برنامه و مسیرهای مذاکراتی پیش رو ـ همچنان از مهم‌ترین موضوعات بحث در فضای فکری-سیاسی ایران و جامعه بین‌المللی به شمار می‌روند. در شرایطی که پرونده هسته‌ای ایران و تنش‌های مرتبط با آن همچنان از کلیدی‌ترین مسائل ژئوپلیتیک خاورمیانه است، صدای کارشناسانه و انتقادی مصطفوی همچنان جایگاهی پایدار در گفتمان مرتبط با این موضوع خواهد داشت.

سوالات متداول

مهران مصطفوی کیست و چه تخصصی دارد؟

مهران مصطفوی (متولد ۱۳۴۱ در همدان) فیزیکدان-شیمیدان ایرانی-فرانسوی، استاد دانشگاه پاریس-ساکله و معاون علمی مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) است. تخصص علمی او در رشته شیمی فیزیک، با تمرکز بر واکنش‌های شیمیایی فوق‌العاده سریع ایجادشده در مواد توسط تشعشعات هسته‌ای است. او همچنین به‌عنوان پژوهشگر و تحلیل‌گر سیاست هسته‌ای ایران شناخته می‌شود.

تحصیلات مهران مصطفوی چیست؟

مصطفوی تحصیلات خود را تا سال دوم نظری در ایران گذراند و در سال ۱۹۷۸ به فرانسه مهاجرت کرد. او دکترای شیمی فیزیک خود را از دانشگاه پاریس (که امروز با عنوان دانشگاه پاریس-ساکله شناخته می‌شود) دریافت کرد. یک سال پس از دریافت دکترا، به‌عنوان محقق در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) استخدام شد و در سال ۱۹۹۸ به مرتبه استادی رسید.

مهران مصطفوی چه سمت‌های علمی دارد؟

مصطفوی استاد دانشگاه پاریس-ساکله، معاون علمی مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) با مسئولیت رسیدگی به مراکز تحقیقاتی، و استاد افتخاری دانشگاه توکیو در ژاپن است. او همچنین به مدت ۹ سال (از ۲۰۰۶) ریاست انستیتوی تحقیقاتی شیمی فیزیک را بر عهده داشت. تا کنون نزدیک به ۲۰۰ مقاله علمی در نشریات بین‌المللی منتشر کرده است.

رابطه مهران مصطفوی با ابوالحسن بنی‌صدر چیست؟

مهران مصطفوی داماد ابوالحسن بنی‌صدر (نخستین رئیس‌جمهور پس از انقلاب اسلامی ایران) است. این پیوند، او را به یکی از روایان دست اول دیدگاه‌ها و میراث فکری بنی‌صدر بدل کرده و در سپهر سیاسی، به‌عنوان یکی از چهره‌های فعال جریان فکری نزدیک به بنی‌صدر و سایت «انقلاب اسلامی در هجرت» شناخته می‌شود.

دیدگاه مهران مصطفوی درباره برنامه هسته‌ای ایران چیست؟

مصطفوی معتقد است برنامه هسته‌ای ایران از همان آغاز با هدف دستیابی به سلاح هسته‌ای دنبال شده و فاقد توجیه اقتصادی و علمی است. او استدلال می‌کند که اورانیوم غنی‌شده تنها به درد سوخت راکتور، سوخت کشتی‌های بزرگ یا ساخت بمب می‌خورد و با توجه به اینکه ایران نیازی به این موارد ندارد، اصرار بر غنی‌سازی نشانه اهداف نظامی است. موضع پایه‌ای او این است که ایران باید برنامه غنی‌سازی را به‌طور کامل کنار بگذارد.

چرا مهران مصطفوی پرونده هسته‌ای ایران را «نامحرم بودن مردم» می‌نامد؟

مصطفوی معتقد است در ایران هیچ بحث علمی-عمومی جدی درباره ضرورت یا عدم ضرورت انرژی هسته‌ای، خطرات آن، و گزینه‌های جایگزین در رسانه‌ها و دانشگاه‌ها صورت نگرفته و مردم در جریان واقعیت‌های فنی و اقتصادی این برنامه قرار نگرفته‌اند. به همین دلیل، او این رویکرد را پنهان‌کاری و «نامحرم بودن مردم» در پرونده هسته‌ای توصیف می‌کند.

مهران مصطفوی به کدام جریان فکری-سیاسی تعلق دارد؟

مصطفوی به جریان ملی-مذهبی-جمهوری‌خواه نزدیک به سنت فکری ابوالحسن بنی‌صدر تعلق دارد. این جریان بر آرمان‌های اولیه انقلاب ۵۷ (حاکمیت مردم، استقلال، آزادی) تأکید دارد و در سپهر اپوزیسیون ایرانی، در فاصله از طیف سلطنت‌طلب، چپ‌گرا و مجاهدین خلق قرار می‌گیرد.

آیا مهران مصطفوی همچنان فعال است؟

بله، مهران مصطفوی همچنان به‌طور فعال در دو حوزه علمی و سیاسی-تحلیلی حضور دارد. در عرصه علمی، به‌عنوان معاون علمی CNRS و استاد دانشگاه پاریس-ساکله فعالیت می‌کند، و در عرصه تحلیلی-رسانه‌ای، به‌طور منظم در رسانه‌های فارسی‌زبان (بی‌بی‌سی فارسی، یورونیوز، رادیو فردا، رادیو زمانه، تلویزیون اندیشه) و سایت‌های مرتبط با جریان فکری بنی‌صدر، تحلیل‌های خود را درباره پرونده هسته‌ای ایران و تحولات سیاسی منتشر می‌کند.