مرتضی الویری کیست؟

مهندس مرتضی الویری، سیاست‌مدار، مدیر اجرایی و از چهره‌های شاخص و باسابقه جریان اصلاح‌طلب در جمهوری اسلامی ایران، متولد ۲ آذر ۱۳۲۷ در دماوند، یکی از معدود مدیرانی است که کارنامه او چندین جایگاه کلیدی را در طول حدود چهار دهه در بر می‌گیرد: نمایندگی سه دوره مجلس شورای اسلامی، شهرداری تهران، سفارت ایران در اسپانیا، ریاست سازمان مناطق آزاد تجاری-صنعتی، و ریاست شورای عالی استان‌ها. الویری در کنار این مسئولیت‌های اجرایی، یکی از فعال‌ترین چهره‌های اصلاح‌طلب در عرصه مدیریت شهری، شفافیت دولتی و گفت‌وگوی سیاسی-انتقادی در دهه اخیر ایران به شمار می‌رود.

اهمیت مرتضی الویری در تاریخ سیاسی-اجرایی جمهوری اسلامی از چند جهت قابل بررسی است. نخست، او در شمار نمایندگان سه دوره نخست مجلس شورای اسلامی (دوره اول، دوم و سوم) قرار دارد؛ جایگاهی که او را با نسل بنیان‌گذاران ساختار پارلمانی جمهوری اسلامی پیوند می‌دهد. دوم، نقش او به‌عنوان شهردار تهران در فاصله ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰، در دوره‌ای حساس پس از غلامحسین کرباسچی و در میانه نخستین تجربه شورای شهر منتخب، یکی از وجوه شاخص کارنامه اوست. سوم، فعالیت او در عضویت دوره پنجم شورای اسلامی شهر تهران و ریاست شورای عالی استان‌ها، او را به یکی از چهره‌های شاخص جریان اصلاح‌طلب در مدیریت شهری ایران در سال‌های اخیر بدل کرد.

گفتگوی عبدی مدیا با مرتضی الویری ، سیاستمدار، نماینده سه دوره اول مجلس شهردار اسبق تهران

نکته شاخص و قابل توجه در کارنامه الویری، نقش او به‌عنوان یکی از مبدعان «سامانه شفافیت شهرداری تهران» است؛ سامانه‌ای که به موجب آن، قراردادهای بالای یک میلیارد تومان شهرداری تهران به‌طور عمومی در دسترس همگان قرار می‌گیرد. این ابتکار، یکی از مهم‌ترین گام‌های جریان اصلاح‌طلب در حوزه شفافیت دولتی در ایران به شمار می‌رود و الویری را به یکی از چهره‌های شاخص گفتمان شفافیت در مدیریت شهری بدل کرد. در سال‌های اخیر، الویری از منتقدان جدی روند کنونی کشور بوده و نسبت به خطر «فروپاشی» و «تشدید بحران‌ها» هشدار داده است.

زندگی و پیشینه

مرتضی الویری در ۲ آذر ۱۳۲۷ در شهر دماوند ـ یکی از شهرهای استان تهران در دامنه کوه دماوند ـ به دنیا آمد. دماوند، با پیشینه فرهنگی و جغرافیایی متمایز خود، یکی از مناطقی است که چهره‌های متعددی از آن به عرصه سیاست و فرهنگ ایران معاصر راه یافته‌اند.

الویری تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را پی گرفت و سپس برای ادامه تحصیل وارد یکی از معتبرترین دانشگاه‌های فنی ایران شد. او موفق به دریافت کارشناسی (لیسانس) مهندسی برق از دانشگاه صنعتی شریف (آریامهر سابق) شد ـ همان دانشگاهی که در سال‌های پیش از انقلاب، کانون تربیت بسیاری از چهره‌های فنی-مهندسی و سپس فعالان سیاسی-انقلابی بود. این تحصیلات فنی، در کنار گرایش‌های سیاسی-انقلابی الویری در دوران دانشجویی، شالوده مسیر بعدی او را تشکیل داد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در سال‌های بعد، الویری تحصیلات تکمیلی خود را در حوزه مدیریت پی گرفت و موفق به دریافت کارشناسی ارشد (فوق لیسانس) مدیریت از مرکز آموزش مدیریت دولتی ایران شد. این ترکیب تحصیلی ـ مهندسی برق و مدیریت دولتی ـ او را برای ایفای نقش در مسئولیت‌های فنی-اجرایی متعدد آماده کرد.

آغاز فعالیت سیاسی و نمایندگی مجلس

الویری در شمار نسلی از فعالان مذهبی-انقلابی است که در دوران پیش از انقلاب در فضای دانشگاهی و سپس در سال‌های نخست پس از انقلاب، در ساختار جمهوری اسلامی نقش‌آفرینی کردند. او از همان آغاز فعالیت سیاسی، در طیف نزدیک به جریان چپ اسلامی و سپس اصلاح‌طلبی قرار گرفت.

نقطه عطف فعالیت سیاسی الویری، ورود او به مجلس شورای اسلامی بود. الویری در سه دوره نخست مجلس ـ یعنی دوره اول (۱۳۵۸-۱۳۶۳)، دوره دوم (۱۳۶۳-۱۳۶۷) و دوره سوم (۱۳۶۷-۱۳۷۱) ـ به‌عنوان نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی فعالیت کرد. این حضور سه‌دوره‌ای، الویری را در شمار نمایندگان باسابقه و باسابقه‌ترین حلقه نسل اول پارلمانی جمهوری اسلامی قرار می‌دهد و شبکه ارتباطی او را با چهره‌های شاخص آن دوره گسترش داد.

دوره سه‌گانه نمایندگی مجلس، با سال‌های بحرانی جنگ ایران و عراق، دوران بازسازی پس از جنگ و آغاز دولت سازندگی هاشمی رفسنجانی هم‌زمان بود؛ دوره‌ای که الویری در آن، در کانون تصمیم‌گیری‌های قانون‌گذاری کشور قرار داشت.

ریاست سازمان مناطق آزاد تجاری-صنعتی

پس از پایان دوره سوم مجلس، الویری به مسئولیت‌های اجرایی روی آورد. یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های او در این مرحله، ریاست سازمان مناطق آزاد تجاری-صنعتی بود. مناطق آزاد ـ از جمله کیش، قشم، چابهار و انزلی ـ در دهه ۱۳۷۰، به‌عنوان بخشی از سیاست توسعه اقتصادی دولت سازندگی، نقش مهمی در ترسیم چشم‌انداز اقتصاد ایران ایفا می‌کردند.

این مسئولیت، الویری را در کانون تصمیم‌گیری‌های اقتصاد بازرگانی و سرمایه‌گذاری ایران در دهه ۱۳۷۰ قرار داد و تجربه‌ای ارزشمند در حوزه مدیریت اجرایی و توسعه اقتصادی به او بخشید.

سفارت ایران در اسپانیا

یکی دیگر از مسئولیت‌های الویری در دوران میانی کارنامه‌اش، سفارت ایران در اسپانیا بود. این مسئولیت، الویری را با عرصه دیپلماسی و روابط بین‌المللی آشنا کرد و او را به یکی از معدود مدیرانی بدل ساخت که هم در عرصه قانون‌گذاری، هم در عرصه اجرایی-اقتصادی و هم در عرصه دیپلماسی تجربه فعالیت رسمی داشتند.

اسپانیا، در سال‌هایی که الویری در آن سفیر بود، یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران در اروپا به شمار می‌رفت و حضور دیپلماتیک ایران در این کشور، اهمیت ویژه‌ای داشت.

شهرداری تهران (۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰)

نقطه عطف برجسته کارنامه الویری، انتخاب او به‌عنوان شهردار تهران بود. الویری در سال ۱۳۷۸، در پی برکناری غلامحسین کرباسچی از شهرداری تهران (پس از محاکمه‌های جنجالی او)، و در دوره نخستین شورای اسلامی شهر تهران ـ که با پیروزی فهرست اصلاح‌طلبان شکل گرفته بود ـ به‌عنوان شهردار تهران انتخاب شد.

شهرداری الویری تا سال ۱۳۸۰ ادامه یافت. این دوره، با چالش‌های فراوانی همراه بود: نخست، تنش‌های داخلی شدید درون نخستین شورای شهر تهران ـ که در نهایت به مداخله مجلس و انحلال این شورا پیش از پایان دوره قانونی آن انجامید ـ یکی از اصلی‌ترین چالش‌های دوران شهرداری الویری بود. دوم، الویری در دوره‌ای شهردار تهران بود که بحث‌های مرتبط با مدل توسعه شهری، بدهی‌های شهرداری از دوران کرباسچی، و فضای پر تنش سیاسی ـ همگی بر مدیریت شهر سایه افکنده بودند.

دوره شهرداری الویری، با حواشی متعددی نیز همراه بود. در روایت‌های منتشر شده، یکی از خانه‌هایی که شهرداران مختلف در آن زندگی کرده‌اند، محل سکونت او در آن دوره بود؛ موضوعی که در سال‌های بعد گاه به‌عنوان موضوع بحث در حواشی شهرداری تهران مطرح شد.

پس از پایان دوره الویری و انحلال نخستین شورای شهر، محمدحسن ملک‌مدنی و سپس چهره‌های دیگر، مسئولیت شهرداری تهران را در دوره‌های بعد بر عهده گرفتند.

فعالیت در دوره پنجم شورای شهر تهران

پس از سال‌ها فاصله از مدیریت شهری، الویری در سال ۱۳۹۶ بار دیگر به عرصه مدیریت شهری بازگشت. او در انتخابات پنجمین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا در اردیبهشت ۱۳۹۶، با حضور در فهرست ائتلافی اصلاح‌طلبان و حامیان دولت روحانی (فهرست «امید»)، به شورای اسلامی شهر تهران راه یافت.

رئیس سنی شورا

با توجه به اینکه الویری مسن‌ترین عضو دوره پنجم شورای شهر تهران بود، در نخستین جلسات این شورا (شهریور ۱۳۹۶)، به‌عنوان «رئیس سنی» آن انتخاب شد. این جایگاه، تا انتخاب رسمی محسن هاشمی (فرزند آیت‌الله هاشمی رفسنجانی) به‌عنوان رئیس دائمی شورا ادامه یافت.

کمیسیون برنامه و بودجه

در دوره فعالیت در شورای شهر، الویری به‌عنوان رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای اسلامی شهر تهران نقش‌آفرینی کرد؛ کمیسیونی که در نظارت بر بودجه و سیاست‌های مالی شهرداری تهران، یکی از کلیدی‌ترین جایگاه‌ها در ساختار شورا را داراست. این جایگاه، الویری را به یکی از تأثیرگذارترین اعضای شورای دوره پنجم بدل کرد.

سامانه شفافیت شهرداری تهران

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای الویری در دوره پنجم شورای شهر، نقش او به‌عنوان یکی از مبدعان «سامانه شفافیت شهرداری تهران» بود. این سامانه، که بر اساس آن، قراردادهای بالای یک میلیارد تومان شهرداری تهران در اختیار عموم قرار می‌گیرد، یکی از مهم‌ترین گام‌های عملی در حوزه شفافیت دولتی در ایران به شمار می‌رود.

سامانه شفافیت، در فضایی که بحث‌های مرتبط با فساد اداری و رانت‌خواری در ایران شدت گرفته بود، یکی از پاسخ‌های نهادی به این چالش بود و الویری به‌عنوان یکی از معماران اصلی این طرح، در گفتمان شفافیت دولتی، جایگاه ویژه‌ای یافت. این ابتکار، در سال‌های بعد، الگویی برای دیگر شهرداری‌ها و نهادهای دولتی نیز شد.

ریاست شورای عالی استان‌ها

موازی با فعالیت در شورای شهر تهران، الویری به جایگاه ریاست شورای عالی استان‌ها ـ مهم‌ترین نهاد هماهنگی شوراهای شهر و روستا در سراسر کشور ـ نیز ارتقا یافت. این جایگاه، که در ساختار نظام شوراها در ایران اهمیتی راهبردی دارد، الویری را به یکی از سخنگویان رسمی نهاد شوراها در سطح ملی بدل کرد.

در این جایگاه، الویری بارها در موضوعات مرتبط با شوراهای شهر و روستا، حقوق مدیریت‌های محلی، و چالش‌های ساختاری نظام شوراها، در رسانه‌ها اظهارنظر کرد. یکی از پربازتاب‌ترین موضع‌گیری‌های او، در پی پرونده جنجالی محمدعلی نجفی (شهردار اسبق تهران) بود؛ موضوعی که الویری، در جایگاه رئیس شورای عالی استان‌ها، اعلام کرد اگر اعضای شورا از مسائل مطرح‌شده درباره نجفی اطلاع داشتند، قطعاً به انتخاب او رأی نمی‌دادند.

دیدگاه‌ها و مواضع

مرتضی الویری در طول کارنامه طولانی خود، مواضع روشنی در طیف اصلاح‌طلب و حامی گفتمان تحول از درون نظام صورت‌بندی کرده است.

ببینید: انتخابات ۱۴۰۳_ تغییر واقعی یا بازی قدرت؟ _ در گفتگو با مرتضی الویری، نماینده سه دوره اول مجلس

عضویت در شورای عالی سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان

الویری در سال‌های اخیر، یکی از اعضای شورای عالی سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان ـ مهم‌ترین نهاد هماهنگی جریان اصلاح‌طلب در ایران ـ بوده است. این جایگاه، او را در شمار چهره‌های ارشد و تأثیرگذار این جریان قرار می‌دهد.

دیدگاه درباره مشارکت انتخاباتی

الویری در یکی از موضع‌گیری‌های پربازتاب خود، نسبت به امکان عدم ارائه فهرست انتخاباتی از سوی اصلاح‌طلبان هشدار داد. او اعلام کرد: «اگر به هر دلیلی مسیر حرکت اصلاح‌طلبان برای حضور موثر در انتخابات آینده بسته شود و به مقطعی برسیم که ببینیم از طریق صندوق رای حتی کوچک‌ترین قدمی نمی‌توانیم برای اصلاحات برداریم، ممکن است هیچ لیستی ارائه ندهیم.»

این موضع، که در دوره‌ای از فشارهای فزاینده بر جریان اصلاح‌طلب مطرح شد، یکی از نمونه‌های روشن تحول گفتمانی این جریان به سمت رویکردهای منتقدانه‌تر بود.

نقد ساختاری و هشدار درباره فروپاشی

در سال‌های اخیر، الویری به یکی از منتقدان جدی روند سیاست‌گذاری در ایران بدل شده است. در یکی از گفت‌وگوهای مفصل با خبرگزاری جماران، او با تمرکز بر چالش‌های ساختاری کشور، بر لزوم بازگشت به عقلانیت و اصلاح مسیرهای سیاست‌گذاری تأکید کرد. الویری معتقد است که ایران در نقطه‌ای تعیین‌کننده ایستاده و ادامه روند فعلی می‌تواند کشور را با بحران‌های شدیدتری مانند فروپاشی و تشدید فاصله مردم با حاکمیت روبه‌رو کند.

این موضع‌گیری، نشان‌دهنده تحول قابل توجه در گفتمان الویری ـ از یک مدیر اجرایی-اصلاح‌طلب میانه‌رو، به یک منتقد ساختاری ـ در سال‌های اخیر است.

حمایت از جمعیت امام علی

در یکی از موضع‌گیری‌های اخلاقی-اجتماعی خود، الویری به همراه برخی از اعضای شورای اسلامی شهر تهران، در نامه‌ای خطاب به رئیس قوه قضائیه، خواستار رعایت حداکثر دقت و انصاف در رسیدگی به پرونده جمعیت امام علی(ع) ـ یکی از شناخته‌شده‌ترین سازمان‌های غیردولتی فعال در حوزه حمایت از کودکان کار و آسیب‌دیدگان اجتماعی ـ شدند. این موضع، نشان‌دهنده تعهد او به حوزه جامعه مدنی و حمایت از نهادهای مردم‌نهاد است.

ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها

مرتضی الویری در طول کارنامه طولانی خود، با شبکه‌ای گسترده از چهره‌های سیاسی، اجرایی و رسانه‌ای ایران در ارتباط بوده است. در سطح جریان سیاسی، او در طیف اصلاح‌طلب، با چهره‌هایی چون محسن هاشمی (رئیس دوره پنجم شورای شهر تهران)، اسحاق جهانگیری (معاون اول دولت روحانی، که در درگذشت مادر الویری به او تسلیت گفت) و دیگر اعضای شورای عالی سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان در ارتباط بوده است.

نکته جالب توجه در روایت‌های منتشر شده، رفاقت قدیمی الویری با حسین شریعتمداری (مدیرمسئول روزنامه کیهان و یکی از شاخص‌ترین چهره‌های جریان اصول‌گرای تندرو) است. الویری در گفت‌وگویی تأمل‌برانگیز، با وجود اختلافات سیاسی شدید کنونی، از دیدارهای گاه و بی‌گاهش با شریعتمداری سخن گفته است؛ روایتی که نشان‌دهنده وجود سطحی از روابط شخصی فراتر از مرزبندی‌های سیاسی در میان نسل اولیه فعالان انقلابی است. در مراسم ختم پدر الویری نیز، حضور هم‌زمان چهره‌هایی چون سید عبدالواحد موسوی لاری و حسین شریعتمداری بازتاب رسانه‌ای داشت.

جمع‌بندی

مرتضی الویری، یکی از مدیران باسابقه و پرتجربه جمهوری اسلامی ایران است که با کارنامه‌ای کم‌نظیر در عرصه‌های قانون‌گذاری، اجرایی، دیپلماسی و مدیریت شهری، جایگاهی ویژه را اشغال کرده است. مسیر او ـ از تحصیل در دانشگاه صنعتی شریف، نمایندگی سه دوره مجلس، ریاست سازمان مناطق آزاد، سفارت در اسپانیا، شهرداری تهران، تا عضویت در شورای شهر دوره پنجم و ریاست شورای عالی استان‌ها ـ تصویری از یک «مدیر-سیاست‌مدار اصلاح‌طلب» ارائه می‌دهد که در طول حدود چهار دهه، در کانون مهم‌ترین تحولات سیاسی-اجرایی کشور قرار داشته است.

ویژگی متمایز الویری، در سطح اول، تنوع و گستردگی تجربه‌های مدیریتی اوست؛ ویژگی‌ای که او را در شمار معدود مدیرانی قرار می‌دهد که هم در قوه مقننه، هم در قوه مجریه، هم در دیپلماسی و هم در مدیریت شهری تجربه فعالیت داشته‌اند. در سطح دوم، نقش او به‌عنوان یکی از معماران سامانه شفافیت شهرداری تهران، یکی از میراث‌های ماندگار او در حوزه شفافیت دولتی به شمار می‌رود.

از منظر تحلیلی، کارنامه الویری، نمونه‌ای از مسیر فکری-سیاسی نسلی از فعالان انقلاب اسلامی است که از موضع چپ اسلامی آغاز کردند، در دوران دولت سازندگی به مسئولیت‌های اجرایی رسیدند، در دوران اصلاحات به جریان اصلاح‌طلبی پیوستند، و در دهه‌های اخیر، به نقد گفتمان رسمی نظام و هشدار درباره خطر «فروپاشی» رسیده‌اند. این مسیر، بازتاب تحول گفتمانی بخش بزرگی از نسل اولیه فعالان انقلابی است.

آنچه از منظر امروز روشن است، این است که الویری، فارغ از موافقت یا مخالفت با مواضع او، به یکی از باسابقه‌ترین چهره‌های اصلاح‌طلب در ایران معاصر بدل شده و دیدگاه‌های او ـ به‌ویژه درباره ضرورت بازگشت به عقلانیت، اصلاح مسیرهای سیاست‌گذاری، شفافیت دولتی و خطر تشدید بحران‌ها ـ همچنان بخشی از گفت‌وگوی جدی درباره آینده ایران به شمار می‌رود.

سوالات متداول

مرتضی الویری در چه سالی و کجا متولد شد؟

مرتضی الویری در ۲ آذر ۱۳۲۷ در شهر دماوند (در استان تهران) به دنیا آمد.

تحصیلات مرتضی الویری چیست؟

الویری دارای کارشناسی (لیسانس) مهندسی برق از دانشگاه صنعتی شریف (آریامهر سابق) و کارشناسی ارشد (فوق لیسانس) مدیریت از مرکز آموزش مدیریت دولتی ایران است.

مرتضی الویری چه سمت‌هایی داشته است؟

الویری در طول کارنامه طولانی خود، مسئولیت‌های متعددی داشته است: نماینده سه دوره اول، دوم و سوم مجلس شورای اسلامی، رئیس سازمان مناطق آزاد تجاری-صنعتی، سفیر ایران در اسپانیا، شهردار تهران (۱۳۷۸-۱۳۸۰)، عضو دوره پنجم شورای اسلامی شهر تهران، رئیس سنی این شورا، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه آن، و رئیس شورای عالی استان‌ها.

مرتضی الویری چه زمانی شهردار تهران بود؟

الویری از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰، پس از غلامحسین کرباسچی، شهردار تهران بود. این دوره، با دوره فعالیت نخستین شورای اسلامی شهر تهران (که با پیروزی فهرست اصلاح‌طلبان شکل گرفت) هم‌زمان بود.

نقش مرتضی الویری در سامانه شفافیت شهرداری تهران چه بود؟

الویری یکی از مبدعان «سامانه شفافیت شهرداری تهران» است؛ سامانه‌ای که بر اساس آن، قراردادهای بالای یک میلیارد تومان شهرداری تهران به‌طور عمومی در اختیار همگان قرار می‌گیرد. این ابتکار، یکی از مهم‌ترین گام‌های عملی در حوزه شفافیت دولتی در ایران به شمار می‌رود.

دیدگاه مرتضی الویری درباره وضعیت کنونی ایران چیست؟

الویری در سال‌های اخیر به یکی از منتقدان جدی روند سیاست‌گذاری در ایران بدل شده است. او معتقد است که ایران در نقطه‌ای تعیین‌کننده ایستاده و ادامه روند فعلی می‌تواند کشور را با بحران‌های شدیدتری مانند فروپاشی و تشدید فاصله مردم با حاکمیت روبه‌رو کند. او بر لزوم بازگشت به عقلانیت و اصلاح مسیرهای سیاست‌گذاری تأکید می‌کند.

مرتضی الویری عضو کدام جریان سیاسی است؟

الویری در طیف اصلاح‌طلب قرار می‌گیرد و از اعضای شورای عالی سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان ـ مهم‌ترین نهاد هماهنگی این جریان ـ بوده است. او در گفتمان سیاسی، از مواضع اصلاح‌طلبانه و انتقادی نسبت به جریان حاکم دفاع می‌کند.

آیا مرتضی الویری همچنان فعال است؟

بله، مرتضی الویری همچنان به‌عنوان یکی از چهره‌های باسابقه و پرحضور جریان اصلاح‌طلب در عرصه عمومی فعال است. او در گفت‌وگوهای رسانه‌ای متعدد، یادداشت‌های تحلیلی و موضع‌گیری‌های سیاسی، به‌طور منظم درباره مسائل روز ایران، شفافیت دولتی، مدیریت شهری و چالش‌های ساختاری کشور اظهارنظر می‌کند.