روایت سعید حجاریان از «نفوذ»، «حفره» و «جاسوس»

سعید حجاریان، تئوریسین اصلاح‌طلب در یادداشتی در مشق نو نوشت:

مدتی است واژه‌هایی نظیر «نفوذ»، «رخنه»، «حفره» و «جاسوس» بر ادبیات سیاسی سایه افکنده است. این فضا حس «جاسوسی‌هراسی» را در میان مردم پدید آورده و ذهن سیاست‌گذاران را درگیر کرده است؛ در حالی که جامعه سالم بیشتر مبتنی بر اعتماد و هم‌پذیری است تا شک و طرد دیگری.

پرسش مقدر این است که چگونه در وضعیتی که می‌پنداریم نفوذ فراگیر شده است، مفری برای حیات سیاسی بگشاییم؟

نخست باید بر وجود پدیده نفوذ صحه بگذاریم. در دنیای جدید، خرابکاری و ترور را اغلب به عوامل تکنولوژیک نسبت می‌دهند، اما همواره سهمی برای عامل انسانی وجود دارد. در شرایط اقتصادی نابهنجار و فقر مزمن، زمینه‌های لغزش عوامل انسانی بیش از پیش می‌شود. من اقداماتی مانند سوژه‌یابی ترورها را «عامل‌محور» می‌دانم و سهم بیشتر را به عوامل انسانی می‌دهم تا تکنولوژی.

پس از انقلاب، نهادهای ضدجاسوسی با اختلال جدی مواجه شدند. زنده‌یادان چمران، بازرگان و یزدی نگاه متفاوتی داشتند و ضدجاسوسی را امری ملی و تخصصی تلقی کردند. وجه ممیزه دوران انقلابی اما فوران اعتماد عمومی بود که بخشی از فقدان نهادها را مردم پوشش می‌دادند. امروز نمی‌توان وضع کنونی را با آن دوران مقایسه کرد.

زمانی که مسأله نفوذ برجسته می‌شود، ساخت سیاسی در لاک خود فرو می‌رود و تحرک در حکمرانی به استثناء تبدیل می‌شود. باید از محصور شدن در سه‌ضلعی «جاسوس‌پنداری-گزینش‌گری-ناکارآمدی» اجتناب کرد. در این چرخه، همه ارکان متفاوت جاسوس پنداشته می‌شوند، سپس گزینش‌گری بی‌ضابطه آغاز می‌شود تا ناکارآمدی به حکمرانی تحمیل شود؛ تا جایی که ورودی و خروجی نظام میل به صفر می‌کند.

در دوره کنونی نمی‌توان یک نحله فکری یا جریان سیاسی را با برچسب نفوذی از صحنه اخراج کرد. جاسوس با منطق فعالیت «شعاعی» تک‌عامل است و اساساً شبکه‌ای در کار نیست. جاسوسی و کارویژه‌های کلاسیک آن امروز مقدمه‌ای است برای فلج تصمیم‌گیری و تصفیه‌های پیاپی و نهایتاً برآمدن دولتی درمانده که می‌تواند با یک عملیات بزرگ فروریزد.

راهکار، تمرکز بر افزایش «اعتماد عمومی» و تقدم بخشیدن به پروژه احیای «دولت-ملت» به جای سیاست توده‌ای و ایجاد ترکیبی بهینه از «کارآمدی و تحفظ» است. کارکرد دموکراسی آن است که صدای مردم توسط خود آنان مخابره می‌شود، نه از طریق «مخبر»ها و «رسانه‌های کنترل‌شده» که بخشی از واقعیت را پس از فیلترها منعکس می‌کنند و قوه تحلیل حاکمیت را با اختلال مواجه می‌سازند.