آن مرد دوباره آمد! تحلیلی ساده از آنچه در یک دهه گذشته در دنیا رخ داده است و آنچه در پیش داریم

 نویسنده: محمد نظری زاده

 پاسخ چند سئوال کلیدی می تواند شرایط دنیا را برایمان روشن تر کند: در آمریکا چه خبر است؟ ترامپ و حامیان پیدا و پنهانش اصلاً حرف حسابشان چیست؟ آخرین برنامه و نقشه آمریکا برای دنیا چیست؟

در ساده ترین روایت ممکن می توان گفت که دونالد ترامپ و تيم او، نمایندگان جریانی بسیار قدرتمند در آمریکا هستند که نگاهي انتقادي به روندهاي جهاني شدن که خصوصاً از دهه 70 میلادی شدت گرفته است، دارند. اين نگاه 4 مولفه بسیار اساسی دارد:

1- با توافقات چندجانبه مخالف بوده و بر تجارت و قراردادهای دوجانبه تاکید دارد. به همین دلیل بود که شاهد خروج آمريكا از TPP در سال ۲۰۱۷ كه به عنوان بزرگترين توافق تجاري چندجانبه تاريخ شناخته مي شد و یا خروج آمريكا از "توافق اقلیمی پاريس" بودیم. خروج از برجام هم در همین راستا اتفاق افتاد و شخص ترامپ، تیم ترامپ و یا جریان اصلی حامی ترامپ، هیچ خصومت شخصی ویژه ای نسبت به دموکرات ها، با حکومت ایران ندارند. اجازه بدهید یکبار دیگر با هم مرور کنیم که چه اتفاقی افتاد. مقام رهبری در آذرماه ۱۳۹۶ (دسامبر ۲۰۱۷)، یعنی چند ماه پیش از خروج ترامپ از برجام، در جمع دانشجویان تاکید کردند که "بعضی فکر میکنند اگر با آمریکا رابطه برقرار کنیم، مشکلات اقتصادی حل میشود... این خیال باطلی است. آمریکا نه تنها کمک کننده نیست، بلکه مانع اصلی است." پس دولت آمریکا با قراردادی مواجه شد که فقط به ایجاد منافع اقتصادی برای ایران، اتحادیه اروپا، روسیه و چین ختم می شد. تفکری که توافق های چندجانبه را محدودکننده حاکمیت ملی آمریکا تلقی می کرد، ابزارهای فشار یکجانبه (مثل تحریم ها) به جای دیپلماسی جمعی برایش در اولویت بود و همواره تأكيد بر موازنه قوا و رقابت جدي با رقبا (مانند چين) به جاي همكاري های چندجانبه داشت، یکباره با شرایطی مواجه شد که در قراردادهای خرید هواپیما نام بویینگ جایی نداشت و در پروژه ای بزرگ جنرال الکتریک صرفاً بخاطر آمریکایی بودن از لیست پیشنهاد دهندگان خط خورده بود. اینجا بود که ترامپ با همان ادبیات پوپولیستی اش برجام را به عنوان "توافقی فاجعه بار" معرفی کرد که در جهت منافع جهانی سازیِ نخبگان و ضد منافع مردم عادی آمریکاست.

2- این دیدگاه جهاني شدن با مدل های جاری را عاملی برای افزایش هزینه ها برای آمریکا و در مقابل تقويت رقيباني مانند چين مي داند. به همین دلیل است که ترامپ نهادهاي بين المللي مانند ناتو را ابزاري براي سوءاستفاده ديگر كشورها از آمريكا ميداند و همواره بر كشورهاي عضو ناتو براي افزايش سهم مالياتي خود به ۲٪ توليد ناخالص داخلي و تهديد به خروج آمريكا در صورت عدم پرداخت، فشار می آورد.

3- این نگاه مهاجرت را يكي از جنبه هاي منفي جهاني شدن مي داند و آن را عامل كاهش دستمزدها و تهديد امنيت ملي آمریکا قلمداد مي كند. پیگیری ساخت ديوار در مرز مكزيک و تشديد سياست هاي ضد پناهجويي در همین راستا اتفاق افتادند.

4- این نگاه معتقد به جهانی سازی از طریق سردمداری شرکت های چند ملیتی (البته با ریشه آمریکایی) به جای سازمان های بین المللی است. در این نگاه، شرکت های چندملیتی به مثابه مهمترین ابزار قدرت نرم آمریکا می باشند. رابطه ویژه افرادی چون ایلان ماسک با ترامپ نشاندهنده نقش و جایگاه آنان در نظام فکری ترامپ برای جهانی سازی است.

پس به اختصار استراتژی جناح ترامپ را می توان "جهانی سازی آمریكايی" نامید؛ جهانی سازی كه نه بر پایه همکاری های چندجانبه و سازمان های بین المللی، بلكه بر پایه یکجانبه گرایی، قدرت شركتهای بزرگ چند ملیتی (با ریشه آمریکایی)، و ابزارهای فشار اقتصادی استوار است. عمده فرمان های اجرایی که در این چند روز اخیر توسط ترامپ صادر شده اند بر همین مبنا بوده اند. آیا این روش موفق خواهد بود؟ پاسخ این سئوال به تحولات سه عامل بستگی دارد: توانایی آمریکا در حفظ برتری تکنولوژیک و مالی، تمایل شرکتهای فراملیتی به حفظ وفاداری به منافع ملی آمریکا و واکنش دیگر کشورها به یکجانبه گرایی آمریکا.

حدود 5 سال پیش مخالفان این سیاست و روش در جهانی سازی، با برنامه و یا با خوش شانسی توانستند به میزان بسیار زیادی سرعت پیاده سازی این سیاست را کاهش دهند آن هم با شیوع یک پاندمی جهانی (کووید -19). آیا باید برای توقف دوباره این سیاست ها و یا حداقل کاهش سرعت اجرای آنها منتظر یک پاندمی دیگر باشیم یا اینکه این بار یک سناریوی خلاقانه تر و جدیدتری اجرا خواهد شد؟