سید هاشم آقاجری، استاد دانشگاه تربیت مدرس، تاریخ‌نگار، عضو موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و نظریه‌پرداز شاخص «پروتستانتیسم اسلامی»، یکی از پر بازتاب‌ترین و جنجالی‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی-اصلاح‌طلب ایران معاصر است. او که با سخنرانی شاخص «پروتستانتیسم اسلامی و دکتر شریعتی» در ۲۹ خرداد ۱۳۸۱ در همدان به شهرت رسید، به اتهام «سب النبی، انکار مسلمات اسلام و توهین به مقدسات» به اعدام محکوم شد؛ حکمی که با لغو دیوان عالی کشور به ۵ سال حبس کاهش یافت و او در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۴ آزاد شد. آقاجری که عضو موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، جانباز جنگ ایران و عراق، و از شاگردان فکری علی شریعتی محسوب می‌شود، در سال‌های اخیر با تدریس در موسسه «پرسش» و مواضع تحلیلی‌اش درباره آینده اصلاح‌طلبی، همچنان یکی از پر استنادترین صداهای گفتمان فکری-سیاسی ایران باقی مانده است.
سید هاشم آقاجری کیست؟
سید هاشم آقاجری (یا آغاجری؛ متولد ۱۳۳۶ خورشیدی در آبادان)، استاد دانشگاه تربیت مدرس، تاریخ‌نگار شاخص، عضو هیئت علمی گروه تاریخ، نظریه‌پرداز شاخص «پروتستانتیسم اسلامی»، عضو موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران، و یکی از پر بازتاب‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی-اصلاح‌طلب ایران معاصر، در شمار پر استنادترین چهره‌های گفتمان فکری-سیاسی ایران در دو دهه گذشته قرار می‌گیرد. آقاجری، که با مسیری منحصربه‌فرد ـ از خاستگاه آبادانی-جنوبی، تا عضویت دوران جوانی در انجمن حجتیه، تا پیوستن به جریان انقلابی و عضویت در ساختار مؤسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تا شرکت در جنگ ایران و عراق که با مجروحیت و معلولیت او همراه شد (و او را به یکی از معدود چهره‌های روشنفکری دینی با پشتوانه جانبازی بدل کرد)، تا دستیابی به دکترای تاریخ و عضویت پایدار در هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس (یکی از معتبرترین مراکز تحصیلات تکمیلی تاریخ در ایران)، تا پرونده پر بازتاب پسا-سخنرانی «پروتستانتیسم اسلامی» در همدان در خرداد ۱۳۸۱ که در آن، محکومیت به اعدام به اتهام «سب النبی، انکار مسلمات اسلام، و توهین به مقدسات» صادر شد و سپس با لغو حکم توسط دیوان عالی کشور و کاهش به ۵ سال حبس، آقاجری در نهایت در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۴ آزاد شد، و در نهایت، تدریس پایدار در موسسه پرسش از سال ۱۳۹۷ ـ یکی از پر استنادترین چهره‌های گفتمان فکری-تاریخ‌نگاری معاصر فارسی‌زبان بدل شده است. آقاجری، که با چارچوب فکری متمایز خود مبتنی بر «پروتستانتیسم اسلامی»، «تفسیر تاریخی-فرهنگی اسلام»، و «نقد اقتدار انحصاری روحانیت در تفسیر دین»، در گفتمان روشنفکری دینی فارسی‌زبان جایگاهی شاخص اشغال کرده، در سال‌های اخیر در شمار پر بازتاب‌ترین صداهای تحلیلی-انتقادی پیرامون آینده اصلاح‌طلبی در ایران نیز قرار گرفته است.
اهمیت سید هاشم آقاجری در سپهر فکری-سیاسی ایران معاصر از چند جهت قابل بررسی است. نخست، جایگاه پیشگامانه او در صورت‌بندی نظری «پروتستانتیسم اسلامی» ـ که در سخنرانی شاخص خرداد ۱۳۸۱ در همدان به مناسبت سالروز درگذشت علی شریعتی بازتاب یافت و در شمار جنجالی‌ترین موضع‌گیری‌های فکری دو دهه گذشته ایران قرار گرفت. دوم، پرونده پر بازتاب قضایی او ـ که در شمار شاخص‌ترین پرونده‌های حقوق بشری-فکری دو دهه گذشته ایران قرار می‌گیرد و در آن، حکم اعدام به اتهام ارتداد، توهین به مقدسات، و سب‌النبی صادر و سپس با لغو دیوان عالی کشور به ۵ سال حبس کاهش یافت. سوم، جایگاه پیشگامانه او به‌عنوان عضو موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ـ شاخص‌ترین جریان چپ-انقلابی-اصلاح‌طلب ایران ـ که او را در شمار چهره‌هایی همچون محمد سلامتی، بهزاد نبوی، محسن آرمین، مصطفی تاج‌زاده، و ابوالفضل قدیانی قرار می‌دهد. چهارم، تخصص پایدار آکادمیک در حوزه تاریخ معاصر ایران ـ به‌عنوان استاد گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس که شالوده اعتبار آکادمیک شاخص او را تشکیل می‌دهد. پنجم، نقش‌آفرینی پایدار به‌عنوان یکی از پر بازتاب‌ترین صداهای تحلیلی-انتقادی روشنفکری دینی پیرامون چالش‌های جمهوری اسلامی ـ که در سال‌های اخیر با مواضع شاخصی همچون «اصلاح سیستم کنونی ایران دیگر ممکن نیست» بازتاب یافته است.
آقاجری، در یکی از مواضع تحلیلی شاخص اخیر خود اعلام کرد: «اصلاح سیستم کنونی ایران دیگر ممکن نیست. به میزانی که رابطه سیستم و زیست جهان پارادوکسیکال می‌شود کار اصلاح‌طلبان حکومتی هم دشوارتر می‌شود. به میزانی که به سیستم نزدیک می‌شوند از مردم دور می‌شوند و به میزانی که به مردم نزدیک می‌شوند از سیستم...» ـ موضعی که در آن، چالش راهبردی جریان اصلاح‌طلب در دوگانه سیستم و مردم برجسته می‌شود.
زندگی و پیشینه
سید هاشم آقاجری در سال ۱۳۳۶ در شهر آبادان ـ شاخص‌ترین شهر صنعتی-نفتی استان خوزستان و یکی از کانون‌های مهم فرهنگی-اجتماعی جنوب ایران ـ به دنیا آمد. آبادان، که در دوران معاصر در شکل‌گیری چندین چهره شاخص فکری-سیاسی نقش‌آفرینی کرده است، شالوده پشتوانه هویتی-فرهنگی او را تشکیل می‌داد.
تولد در میانه دهه ۳۰ شمسی، آقاجری را در نسلی قرار می‌دهد که در سن جوانی، با وقایع پیروزی انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ هم‌زمان شد و در طول جنگ ایران و عراق و دوران سازندگی، در شکل‌گیری ساختار سیاسی-فکری جمهوری اسلامی نقش‌آفرینی محوری داشت.
عضویت در انجمن حجتیه
در دوران جوانی، آقاجری در شمار اعضای انجمن حجتیه ـ یکی از شاخص‌ترین تشکل‌های مذهبی-اعتقادی پیش از انقلاب با گرایش‌های مهدی‌گرایانه ـ قرار گرفت. این تجربه، که در کتاب خاطرات شاخص او تحت عنوان «از انجمن حجتیه تا سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی» بازتاب یافته، شالوده مسیر فکری-سیاسی بعدی او را تشکیل می‌داد.
تحصیلات و فعالیت آکادمیک
آقاجری دکترای تاریخ خود را دریافت کرد و به عضویت هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس درآمد ـ یکی از معتبرترین گروه‌های تاریخ تحصیلات تکمیلی در ایران. در طول سه دهه فعالیت آکادمیک، آقاجری در شکل‌گیری گروه تاریخ این دانشگاه و تربیت نسل‌های متعدد دانشجویان دکترا و کارشناسی ارشد در حوزه تاریخ معاصر ایران نقش‌آفرینی محوری داشت.
راهنمایی پایان‌نامه‌های شاخص
از پایان‌نامه‌های شاخص راهنمایی‌شده توسط آقاجری می‌توان به این موارد اشاره کرد:
● «بازنمایی فرهنگ و مردم ایران در آثار سفرنامه‌نویسان اروپایی (فرانسه، انگلیس، آلمان) از اوایل دوره قاجار تا انقلاب مشروطه» (دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۹۰، توسط کامران حمانی)
● «مطالعه تطبیقی ریشه‌های تاریخی فمینیسم اسلامی در ایران و مصر از آغاز قرن بیستم تا انقلاب اسلامی ایران» (دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۹۴، توسط فرشته سلامی)
این پایان‌نامه‌ها، که نشانه‌ای از حوزه‌های متنوع پژوهشی او در سفرنامه‌نگاری اروپایی، فمینیسم اسلامی، و مطالعات تطبیقی است، شالوده میراث آکادمیک پایدار اوست.
شرکت در جنگ ایران و عراق
محوری‌ترین فصل تجربه انقلابی-جانبازی آقاجری، شرکت در جنگ ایران و عراق بود. در طول این جنگ، آقاجری دچار مجروحیت شد و معلولیت جسمی به همراه آورد. این تجربه، که او را به یکی از معدود چهره‌های روشنفکری دینی با پشتوانه جانبازی بدل کرد، شالوده اعتبار اخلاقی-انقلابی شاخص او در فضای سیاسی ایران را تشکیل داد.
عضویت موسس در سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران
محوری‌ترین فعالیت سیاسی-حزبی آقاجری، عضویت در ساختار موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران است.
درباره سازمان
سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران، که در نخستین سال پس از پیروزی انقلاب و به پیشنهاد اکبر هاشمی رفسنجانی برای مقابله با سازمان‌های نظامی همچون سازمان مجاهدین خلق ایران و سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران، با ادغام گروه‌های کوچک شبه‌نظامی تأسیس شد، در شمار شاخص‌ترین تشکل‌های چپ-انقلابی-اصلاح‌طلب جمهوری اسلامی قرار می‌گیرد.
اعضای موسس
آقاجری در شمار اعضای موسس سازمان قرار می‌گرفت ـ همراه با چهره‌های شاخصی همچون محمد سلامتی، بهزاد نبوی، محسن آرمین، غلامرضا بصیرزاده، مصطفی تاج‌زاده، ابوالفضل قدیانی، فیض‌الله عرب‌سرخی، صادق نوروزی، و محسن مخملباف.
سخنرانی «پروتستانتیسم اسلامی» (۲۹ خرداد ۱۳۸۱)
پر بازتاب‌ترین لحظه کارنامه فکری-سیاسی آقاجری، سخنرانی شاخص او در ۲۹ خرداد ۱۳۸۱ در دانشگاه تربیت معلم همدان بود.
پلتفرم
این سخنرانی به دعوت شورای هماهنگی جبهه دوم خرداد در همدان و به مناسبت سالروز درگذشت دکتر علی شریعتی ایراد شد. موضوع سخنرانی، «پروتستانتیسم اسلامی و دکتر شریعتی» بود.
محتوای جنجالی
در این سخنرانی، آقاجری چندین موضع جنجالی مطرح کرد:
● «مسلمانان میمون نیستند و نباید کورکورانه از رهبران خود پیروی کنند» ـ موضعی که در آن، مردمی که به مراجع تقلید مراجعه می‌کنند را به «میمون» تشبیه کرد
● مقایسه اقتدار روحانیت محافظه‌کار ایران با پاپ‌های کاتولیک قرون وسطی
● «تعالیم مذهبی در اسلام از آن رو مقدس شمرده می‌شود که این آموزش‌ها بخشی از تاریخ بشمار می‌رود»
● به پرسش گرفتن حق انحصاری روحانیت برای تفسیر اسلام
این مواضع، در فضای پر تنش پایان دوره دولت دوم محمد خاتمی، بازتاب گسترده‌ای داشت.
واکنش مراجع تقلید
پیش از بازداشت آقاجری، جمعی از مراجع تقلید ـ از جمله آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی، آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، و آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی ـ سخنان او را محکوم و خواستار برخورد قضایی شدند. پس از بازداشت، آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی خواستار اعدام او شد.
پرونده قضایی (۱۳۸۱-۱۳۸۳)
پر بازتاب‌ترین فصل تجربه قضایی آقاجری، پرونده قضایی پسا-سخنرانی همدان بود.
بازداشت اول و آزادی موقت
آقاجری چند روز پس از سخنرانی بازداشت شد و سپس با قرار وثیقه ۲۰۰ میلیونی آزاد شد.
بازداشت مجدد
در ۱۷ مرداد ۱۳۸۱، با لغو قرار وثیقه توسط قاضی پرونده، آقاجری به زندان همدان منتقل شد.
حکم نخستین: اعدام
طبق گزارش‌ها، در شعبه ۱۴ دادگاه همدان، آقاجری به اتهام «سب النبی» و «انکار مسلمات اسلام» محکوم شد. حکم نخستین شامل:
● اعدام
● ۸ سال تبعید در زندان
● ۱۰ سال محرومیت از تدریس
● ۷۴ ضربه شلاق
حکم اعدام در ۷ نوامبر ۲۰۰۲ (آبان ۱۳۸۱) صادر شد و در غیاب هیئت منصفه بود.
لغو حکم اعدام توسط دیوان عالی کشور
طبق روایت آیت‌الله سید محمد سجادی عطاآبادی، مستشار دیوان عالی کشور: «پس از صدور حکم اعدام هاشم آقاجری در دادگاه، آیت‌الله سجادی به‌عنوان مستشار دیوان عالی کشور وارد پرونده شد و حکم صادره را غیرقانونی و غیرشرعی تشخیص داد و آن حکم لغو شد.» دیوان عالی کشور، پرونده را برای تجدید محاکمه به شعبه ۱۰۸۳ دادگاه عمومی تهران فرستاد.
حکم نهایی
در ۲۰ تیرماه ۱۳۸۳، دادگاه آقاجری را به ۵ سال حبس (سه سال قطعی و دو سال تعلیقی) و ۵ سال محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم کرد.
آزادی (۳۱ ژوئیه ۲۰۰۴)
در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۴ (مرداد ۱۳۸۳)، آقاجری با قرار ضمانت آزاد شد. در پی آزادی، آقاجری به خبرنگاران گفت: «امیدوارم روزی بیاید که هیچ‌کس در ایران به خاطر بیان نظریات و عقایدش به زندان نرود، چه رسد به این‌که به مرگ محکوم شود.»
حمایت‌ها
در طول این پرونده، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی از آقاجری حمایت پایدار کرد. همچنین علی شکوری‌راد (نماینده اصلاح‌طلب مجلس) و چهره‌های شاخص جریان اصلاح‌طلب از او دفاع کردند. صالح نیک‌بخت به‌عنوان وکیل پرونده، نقش راهبردی ایفا کرد. این پرونده، با اعتراضات گسترده دانشجویی نیز همراه بود.
احضارهای اخیر
پر بازتاب‌ترین تحول اخیر در پرونده قضایی آقاجری، احضارهای مجدد به دادگاه انقلاب است.
اردیبهشت ۱۴۰۲
در ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲، آقاجری به دادگاه انقلاب احضار شد. این احضار، پس از مراجعه ماموران وزارت اطلاعات به منزل او و بازرسی وسایل موجود صورت گرفت.
تدریس در موسسه پرسش
از سال ۱۳۹۷، آقاجری به تدریس در موسسه مطالعات سیاسی-اقتصادی «پرسش» پرداخت. موسسه پرسش، که در شمار شاخص‌ترین مؤسسات آزاد آموزش فلسفه و علوم اجتماعی-سیاسی-اقتصادی فارسی‌زبان قرار می‌گیرد، یکی از پلتفرم‌های شاخصی است که در آن، چهره‌های شاخصی همچون محمد مالجو (اقتصاددان چپ شاخص) نیز تدریس می‌کنند.
آثار شاخص
از مهم‌ترین آثار سید هاشم آقاجری می‌توان به این موارد اشاره کرد:
کتاب خاطرات
«از انجمن حجتیه تا سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی: خاطرات دکتر سید هاشم آقاجری (۱۳۵۸-۱۳۳۶)» (نشر اختران) ـ کتاب پر بازتاب خاطرات که حاصل چهار جلسه و بیش از هشت ساعت گفتگو در تابستان ۱۳۸۴ است. در این کتاب، از خاستگاه و ریشه خانوادگی او آغاز می‌شود و در مقطع پیوستن او به سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در سال اول پیروزی انقلاب به پایان می‌رسد. این کتاب در شمار شاخص‌ترین آثار تاریخ شفاهی پیرامون شکل‌گیری سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و خاستگاه نسل اول انقلابیون اسلامی محسوب می‌شود.
مقالات شاخص
آقاجری در طول دهه‌های فعالیت آکادمیک، مقالات متعدد در حوزه‌های تاریخ معاصر ایران، انقلاب اسلامی، جریان‌های فکری-سیاسی، و مطالعات تطبیقی منتشر کرده است. او همچنین در شمار نویسندگان مجله شاخص «مردم‌نامه» (به سردبیری داریوش رحمانیان) قرار می‌گیرد ـ پلتفرمی که در شمار شاخص‌ترین نشریات تاریخ‌نگاری اجتماعی-مردمی فارسی‌زبان محسوب می‌شود.
چارچوب فکری
سید هاشم آقاجری در طول کارنامه فکری-سیاسی خود، چارچوب فکری متمایزی صورت‌بندی کرده است.
پروتستانتیسم اسلامی
محوری‌ترین چارچوب فکری آقاجری، «پروتستانتیسم اسلامی» است؛ چارچوبی که از سنت علی شریعتی میراث یافته و در آن، اصلاح دینی مشابه پروتستانتیسم مسیحی، به‌عنوان مسیر دستیابی به اسلام عقلانی-مدرن پیشنهاد می‌شود.
نقد اقتدار انحصاری روحانیت
ویژگی متمایز چارچوب آقاجری، نقد اقتدار انحصاری روحانیت برای تفسیر اسلام است. در نگاه او، مردم نباید کورکورانه از دستورات رهبران مذهبی تقلید کنند و حق انحصاری روحانیت برای تفسیر اسلام محل پرسش است.
تفسیر تاریخی اسلام
یکی از وجوه شاخص چارچوب فکری آقاجری، تفسیر تاریخی-فرهنگی اسلام است. در نگاه او، «تعالیم مذهبی در اسلام از آن رو مقدس شمرده می‌شود که این آموزش‌ها بخشی از تاریخ بشمار می‌رود.»
میراث‌داری از علی شریعتی
آقاجری در شمار شاخص‌ترین میراث‌داران فکری دکتر علی شریعتی ـ روشنفکر شاخص دینی پیش از انقلاب ـ قرار می‌گیرد. سخنرانی پر بازتاب او در همدان، به مناسبت سالروز درگذشت شریعتی ایراد شد.
نقد ساختار جمهوری اسلامی
در سال‌های اخیر، آقاجری به یکی از پر بازتاب‌ترین صداهای منتقد ساختار جمهوری اسلامی بدل شده است. در نگاه او، «اصلاح سیستم کنونی ایران دیگر ممکن نیست» و «به میزانی که رابطه سیستم و زیست جهان پارادوکسیکال می‌شود کار اصلاح‌طلبان حکومتی هم دشوارتر می‌شود.»
نقد دوگانه سیستم و مردم
ویژگی شاخص چارچوب اخیر آقاجری، نقد چالش راهبردی جریان اصلاح‌طلب در دوگانه سیستم و مردم است: «به میزانی که به سیستم نزدیک می‌شوند از مردم دور می‌شوند و به میزانی که به مردم نزدیک می‌شوند از سیستم...»
ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها
سید هاشم آقاجری در شبکه‌ای از پیوندهای سیاسی-فکری با چهره‌های شاخص جریان اصلاح‌طلب و روشنفکری دینی فارسی‌زبان قرار دارد.
حلقه موسس مجاهدین انقلاب اسلامی
محوری‌ترین شبکه نهادی آقاجری، حلقه مؤسسان سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی است که شامل محمد سلامتی، بهزاد نبوی، محسن آرمین، غلامرضا بصیرزاده، مصطفی تاج‌زاده، ابوالفضل قدیانی، فیض‌الله عرب‌سرخی، صادق نوروزی، و محسن مخملباف می‌شود.
میراث فکری علی شریعتی
در سطح فکری، رابطه آقاجری با میراث علی شریعتی ـ شاخص‌ترین روشنفکر دینی پیش از انقلاب ـ شالوده چارچوب «پروتستانتیسم اسلامی» او را تشکیل می‌دهد.
شبکه دفاع حقوقی
در سطح دفاع حقوقی پرونده ۱۳۸۱، رابطه او با صالح نیک‌بخت (وکیل پرونده)، علی شکوری‌راد (نماینده اصلاح‌طلب)، و آیت‌الله سید محمد سجادی عطاآبادی (مستشار دیوان عالی کشور که حکم اعدام را لغو کرد)، شبکه دفاع از او را تشکیل می‌داد.
حلقه دانشگاه تربیت مدرس
در سطح آکادمیک، رابطه آقاجری با گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس و نسل‌های متعدد دانشجویان دکترای راهنمایی‌شده توسط او، شبکه نزدیک آکادمیک او را تشکیل می‌دهد.
مؤسسه پرسش
در سطح آموزش آزاد، رابطه آقاجری با مؤسسه پرسش ـ که در آن از ۱۳۹۷ تدریس می‌کند ـ و دیگر مدرسان شاخص این مؤسسه (همچون محمد مالجو)، شبکه نزدیک نسل میانی-جدید گفتمان فکری فارسی‌زبان را تشکیل می‌دهد.
حلقه «مردم‌نامه»
در سطح تاریخ‌نگاری نوگرا، رابطه آقاجری با داریوش رحمانیان (سردبیر مردم‌نامه) و دیگر چهره‌های شاخص نسل میانی-ارشد تاریخ‌نگاری فارسی‌زبان، شبکه نزدیک تخصصی او را تشکیل می‌دهد.
بشنوید | ایران در بحران است؛ بحران احتضار سخنرانی دکتر هاشم آقاجری در چهل و ششمین سالگرد درگذشت آیت الله طالقانی
جمع‌بندی
سید هاشم آقاجری، یکی از پر بازتاب‌ترین و در عین حال جنجالی‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی-اصلاح‌طلب ایران معاصر است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از خاستگاه آبادانی-جنوبی، عضویت دوران جوانی در انجمن حجتیه، پیوستن به جریان انقلابی و عضویت موسس در سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران، شرکت در جنگ ایران و عراق و مجروحیت در طول آن، دکترای تاریخ و عضویت در هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس به‌عنوان یکی از پر استنادترین تاریخ‌نگاران معاصر، سخنرانی شاخص پروتستانتیسم اسلامی در همدان در ۲۹ خرداد ۱۳۸۱ به مناسبت سالروز درگذشت علی شریعتی، پرونده پر بازتاب قضایی شامل محکومیت اولیه به اعدام در شعبه ۱۴ دادگاه همدان (با اتهامات سب النبی، انکار مسلمات اسلام، توهین به مقدسات، و ارتداد)، لغو حکم اعدام توسط دیوان عالی کشور با حضور آیت‌الله سید محمد سجادی عطاآبادی، حکم نهایی ۵ سال حبس در ۲۰ تیر ۱۳۸۳ و آزادی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۴، تألیف کتاب پر بازتاب خاطرات «از انجمن حجتیه تا سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی»، تدریس پایدار در موسسه مطالعات سیاسی-اقتصادی پرسش از سال ۱۳۹۷، احضار به دادگاه انقلاب در اردیبهشت ۱۴۰۲، و در نهایت، نقش‌آفرینی پایدار به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین صداهای تحلیلی-انتقادی پیرامون آینده اصلاح‌طلبی در ایران، جایگاهی منحصربه‌فرد در ساختار فکری-سیاسی روشنفکری دینی ایران معاصر اشغال کرده است.
ویژگی متمایز سید هاشم آقاجری، در سطح اول، جایگاه پیشگامانه او در صورت‌بندی نظری «پروتستانتیسم اسلامی» است؛ چارچوبی که از سنت علی شریعتی میراث یافته و در سخنرانی شاخص خرداد ۱۳۸۱ در همدان بازتاب پر تنشی یافت. این جایگاه، که در میان روشنفکران دینی فارسی‌زبان نمونه‌های دیگری نیز دارد، در آقاجری با ویژگی پشتوانه آکادمیک تاریخی و تجربه پر بازتاب قضایی، بازتاب ویژه‌ای یافته است. در سطح دوم، توانمندی استثنایی او در ترکیب پشتوانه‌های متفاوت ـ شامل انقلابی‌گری، جانبازی در جنگ ایران و عراق، تاریخ‌نگاری آکادمیک، فعالیت حزبی به‌عنوان عضو موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، و روشنفکری دینی ـ او را به یکی از معدود چهره‌های چندبعدی فعال در سپهر فکری-سیاسی فارسی‌زبان بدل می‌کند. در سطح سوم، پایداری شاخص در فعالیت فکری-تحلیلی به‌رغم تجربه پر بازتاب قضایی و حکم اعدام پیشین ـ که در تدریس پایدار در موسسه پرسش و فعالیت پی‌گیر تحلیلی بازتاب یافته ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت اوست.
از منظر تحلیلی، جایگاه آقاجری، نمونه‌ای از پدیده «انقلابی-جانباز-تاریخ‌نگار-روشنفکر دینی-منتقد ساختار» در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که در آن، یک چهره با پشتوانه چندبعدی شاخص، در طول دهه‌ها، در عرصه‌های متعدد آکادمیک، سیاسی، فکری، و حقوقی نقش‌آفرینی پایدار می‌یابد. این الگو، که در میان چهره‌های شاخص جریان مجاهدین انقلاب اسلامی نمونه‌های دیگری نیز دارد، در آقاجری با ویژگی سخنرانی پر بازتاب پروتستانتیسم اسلامی و تجربه پر بازتاب حکم اعدام-آزادی، بازتاب ویژه‌ای یافته است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که آقاجری در آثار و مواضع خود به آنها پرداخته ـ از پروتستانتیسم اسلامی، تفسیر تاریخی-فرهنگی اسلام، نقد اقتدار انحصاری روحانیت، میراث‌داری از علی شریعتی، نقد ساختار جمهوری اسلامی، چالش راهبردی جریان اصلاح‌طلب، تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی و سازمان‌های انقلابی، و آینده اصلاح‌طلبی در ایران ـ از پر بحث‌ترین موضوعات گفتمان فکری-سیاسی ایران معاصر باقی مانده‌اند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های گفتمان دینی-فلسفی-سیاسی خود قرار دارد ـ به‌ویژه پس از خیزش ۱۴۰۱، جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴، و چالش‌های فزاینده هویتی-سیاسی ـ صدای تحلیلی آقاجری، با ترکیب اعتبار آکادمیک شاخص، تجربه پر بازتاب قضایی، و پایداری شجاعانه در بیان مواضع، یکی از مرجع‌های اصلی این گفت‌وگو در فضای رسانه‌ای-آکادمیک فارسی‌زبان محسوب می‌شود.
سوالات متداول
سید هاشم آقاجری کیست؟
سید هاشم آقاجری (متولد ۱۳۳۶ در آبادان)، استاد دانشگاه تربیت مدرس، تاریخ‌نگار، عضو موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران، و نظریه‌پرداز شاخص «پروتستانتیسم اسلامی» است. او در شمار پر بازتاب‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی-اصلاح‌طلب ایران معاصر قرار می‌گیرد.
تحصیلات هاشم آقاجری چیست؟
آقاجری دکترای تاریخ دارد و عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس است.
نقش آقاجری در جنگ ایران و عراق چه بود؟
آقاجری در جنگ ایران و عراق شرکت کرد و در طول آن دچار مجروحیت و معلولیت جسمی شد. این تجربه، او را در شمار معدود چهره‌های روشنفکری دینی با پشتوانه جانبازی قرار می‌دهد.
نقش آقاجری در سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی چیست؟
آقاجری در شمار اعضای موسس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران قرار می‌گیرد ـ همراه با چهره‌های شاخصی همچون محمد سلامتی، بهزاد نبوی، محسن آرمین، مصطفی تاج‌زاده، و ابوالفضل قدیانی.
سخنرانی پروتستانتیسم اسلامی آقاجری چیست؟
در ۲۹ خرداد ۱۳۸۱، آقاجری در دانشگاه تربیت معلم همدان، به دعوت شورای هماهنگی جبهه دوم خرداد، و به مناسبت سالروز درگذشت دکتر علی شریعتی، سخنرانی شاخصی با موضوع «پروتستانتیسم اسلامی و دکتر شریعتی» ایراد کرد. در این سخنرانی، مواضع جنجالی متعددی مطرح شد ـ از جمله «مسلمانان میمون نیستند و نباید کورکورانه از رهبران خود پیروی کنند» و مقایسه اقتدار روحانیت محافظه‌کار ایران با پاپ‌های کاتولیک قرون وسطی.
چرا آقاجری به اعدام محکوم شد؟
پس از سخنرانی پر بازتاب همدان، آقاجری به اتهام «سب النبی»، «انکار مسلمات اسلام»، «توهین به مقدسات»، و «ارتداد» بازداشت و در شعبه ۱۴ دادگاه همدان به اعدام، ۸ سال تبعید در زندان، ۱۰ سال محرومیت از تدریس، و ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد. حکم اعدام در ۷ نوامبر ۲۰۰۲ (آبان ۱۳۸۱) صادر شد.
چگونه حکم اعدام آقاجری لغو شد؟
طبق روایت آیت‌الله سید محمد سجادی عطاآبادی، مستشار دیوان عالی کشور: «پس از صدور حکم اعدام، آیت‌الله سجادی به‌عنوان مستشار دیوان عالی کشور وارد پرونده شد و حکم صادره را غیرقانونی و غیرشرعی تشخیص داد و آن حکم لغو شد.» دیوان عالی کشور، پرونده را برای تجدید محاکمه به شعبه ۱۰۸۳ دادگاه عمومی تهران فرستاد.
حکم نهایی آقاجری چه بود؟
در ۲۰ تیرماه ۱۳۸۳، دادگاه آقاجری را به ۵ سال حبس (سه سال قطعی و دو سال تعلیقی) و ۵ سال محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم کرد. در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۴ (مرداد ۱۳۸۳)، آقاجری با قرار ضمانت آزاد شد.
مهم‌ترین کتاب آقاجری چیست؟
پر بازتاب‌ترین کتاب آقاجری، «از انجمن حجتیه تا سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی: خاطرات دکتر سید هاشم آقاجری (۱۳۵۸-۱۳۳۶)» (نشر اختران) است. این کتاب، حاصل چهار جلسه و بیش از هشت ساعت گفتگو در تابستان ۱۳۸۴ است.
دیدگاه آقاجری درباره اصلاح‌طلبی چیست؟
در یکی از مواضع تحلیلی شاخص اخیر خود، آقاجری اعلام کرد: «اصلاح سیستم کنونی ایران دیگر ممکن نیست. به میزانی که رابطه سیستم و زیست جهان پارادوکسیکال می‌شود کار اصلاح‌طلبان حکومتی هم دشوارتر می‌شود. به میزانی که به سیستم نزدیک می‌شوند از مردم دور می‌شوند و به میزانی که به مردم نزدیک می‌شوند از سیستم [دور می‌شوند].»
آقاجری در موسسه پرسش چه می‌کند؟
از سال ۱۳۹۷، آقاجری به تدریس در موسسه مطالعات سیاسی-اقتصادی «پرسش» پرداخته است. موسسه پرسش، که در شمار شاخص‌ترین مؤسسات آزاد آموزش فلسفه و علوم اجتماعی-سیاسی-اقتصادی فارسی‌زبان قرار می‌گیرد، یکی از پلتفرم‌های شاخصی است که در آن، چهره‌های شاخصی همچون محمد مالجو نیز تدریس می‌کنند.
آیا سید هاشم آقاجری همچنان فعال است؟
بله، سید هاشم آقاجری به‌عنوان استاد دانشگاه تربیت مدرس، مدرس موسسه پرسش، و یکی از پر بازتاب‌ترین تحلیل‌گران فکری-سیاسی فارسی‌زبان، در عرصه آکادمیک-تحلیلی فعال است. حضور پی‌گیر او در رسانه‌های شاخص فارسی‌زبان (همچون العربیه فارسی)، تدریس در موسسه پرسش، همکاری با مجله «مردم‌نامه»، و پایداری در بیان مواضع تحلیلی-انتقادی، نشانه‌ای از فعالیت پایدار اوست. در سال‌های اخیر ـ علی‌رغم احضار به دادگاه انقلاب در اردیبهشت ۱۴۰۲ و مراجعه ماموران وزارت اطلاعات به منزل او ـ مواضع تحلیلی آقاجری پیرامون آینده اصلاح‌طلبی، چالش‌های ساختار جمهوری اسلامی، پروتستانتیسم اسلامی، و میراث علی شریعتی، در فضای رسانه‌ای فارسی‌زبان همچنان بازتاب گسترده‌ای دارد.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبت‌نام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیام‌های توهین‌آمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام