مسعود روغنی زنجانی، اقتصاددان، استاد توسعه اقتصادی دانشگاه علامه طباطبایی و معاون پیشین رئیسجمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه، یکی از پر بازتابترین و در عین حال کمگفتارترین چهرههای اقتصاد ایران معاصر است. او با طولانیترین دوره ریاست بر سازمان برنامه و بودجه پس از انقلاب — از سال ۱۳۶۳ تا نیمه دوم دهه ۷۰ — به یکی از معماران اصلی سیاستگذاری اقتصادی ایران در پر تنشترین دورههای پسا-انقلابی بدل شد: از اقتصاد جنگی دولت میرحسین موسوی تا سیاستهای تعدیل اقتصادی دولت هاشمی رفسنجانی. روغنی زنجانی که در تدوین برنامههای اول و دوم توسعه نقش محوری داشت، در سالهای اخیر با نظریه «دو خزانه» و نقد ساختار مالی-اقتصادی نظام، به یکی از پر استنادترین صداهای نقادانه حوزه اقتصاد سیاسی ایران بدل شده است.
مسعود روغنی زنجانی کیست؟
مسعود روغنی زنجانی (متولد ۱۳۳۲)، اقتصاددان، استاد توسعه اقتصادی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامهریزی نیاوران، و معاون پیشین رئیسجمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور در دولتهای میرحسین موسوی و اکبر هاشمی رفسنجانی، یکی از پر بازتابترین و در عین حال کمگفتارترین چهرههای اقتصاد ایران معاصر است که با طولانیترین دوره ریاست بر سازمان برنامه و بودجه پس از انقلاب اسلامی ـ از سال ۱۳۶۳ تا نیمه دوم دهه ۷۰ ـ به یکی از معماران اصلی سیاستگذاری اقتصادی ایران در پر تنشترین دورههای پسا-انقلابی (شامل سالهای اوج جنگ ایران و عراق، دوره گذار از اقتصاد جنگی به سازندگی، و آغاز سیاستهای تعدیل اقتصادی) بدل شد. روغنی زنجانی، که در فضای سیاسی-اقتصادی ایران بهعنوان «جعبه سیاه اقتصاد ایران در دهه ۶۰ و نیمه اول دهه هفتاد» شناخته میشود، با ویژگی منحصربهفرد توانایی فعالیت در دو دولت با دو رویکرد اقتصادی متضاد ـ از دولت موسوی با گرایش تمرکزگرایانه و اقتصاد دستوری دوران جنگ، تا دولت اول هاشمی رفسنجانی با گرایش تعدیل اقتصادی و سازندگی ـ یکی از نمونههای شاخص توانمندی پلزدن میان دورههای متفاوت اجرایی محسوب میشود.
اهمیت مسعود روغنی زنجانی در سپهر اقتصادی-سیاسی ایران معاصر از چند جهت قابل بررسی است. نخست، طولانیترین دوره ریاست بر مهمترین نهاد سیاستگذاری اقتصادی ایران ـ از سال ۱۳۶۳ ـ که او را در شمار رکوردداران مدیریت این نهاد قرار میدهد. دوم، حضور پایدار در ساختار سیاستگذاری اقتصادی در پر تنشترین دورههای پسا-انقلابی ـ از اقتصاد جنگی دولت موسوی، تا برنامه شرایط نوین دو ساله، تا تدوین برنامههای پنجساله اول و دوم توسعه، تا سیاستهای تعدیل اقتصادی دولت هاشمی ـ که او را به یکی از معماران اصلی ساختار اقتصادی پسا-انقلابی بدل میکند. سوم، تخصص متمایز در اقتصاد بازار، خصوصیسازی، و تجارت آزاد ـ که در نقطه مقابل گرایشهای اقتصادی غالب دولت موسوی قرار میگرفت، اما با وجود این، روغنی زنجانی توانست در ساختار اقتصادی این دولت همچنان فعالیت پیگیر داشته باشد ـ نمونهای از انعطاف فکری-سیاسی شاخص اوست. چهارم، جایگاه آکادمیک پایدار ـ بهعنوان استاد توسعه اقتصادی دانشگاه علامه طباطبایی و عضو هیئت علمی مؤسسه نیاوران ـ که او را در شمار شاخصترین نظریهپردازان حوزه برنامهریزی توسعه در ایران قرار میدهد. پنجم، حضور تحلیلی نقادانه پایدار در دوره اخیر ـ بهویژه پس از شکستن سکوت چندسالهاش در پی سیاستهای مولدسازی ـ که او را به یکی از پر استنادترین صداهای نقادانه حوزه اقتصاد سیاسی ایران بدل کرده است.
روغنی زنجانی، در یکی از مواضع تحلیلی پر بازتاب اخیر خود، با اشاره به ساختار اقتصادی ایران، اعلام کرد: «حاکمیت دو خزانه دارد: خزانهی دولت و خزانهی رهبری.» این موضع، که در آن، به مسأله دوگانگی ساختار مالی-اقتصادی نظام اشاره میشود، یکی از پر بازتابترین موضعگیریهای نقادانه او در دوره اخیر محسوب میشود.
زندگی و پیشینه
مسعود روغنی زنجانی در سال ۱۳۳۲ به دنیا آمد. نام خانوادگی «زنجانی»، نشانهای از انتساب خانوادگی به منطقه زنجان است. تولد در ۱۳۳۲، روغنی زنجانی را در نسلی قرار میدهد که در سن نوجوانی-جوانی با تحولات منتهی به انقلاب اسلامی و در سن بیست و چندسالگی با لحظه پیروزی انقلاب و آغاز جنگ ایران و عراق همزمان شد.
اطلاعات تفصیلی درباره خانواده و دوران مدرسه روغنی زنجانی در منابع رسانهای باز محدود است. این محدودیت اطلاعاتی، در میان چهرههای شاخص اقتصاد ایران که عمدتاً بر فعالیتهای تخصصی-علمی خود تمرکز دارند، نسبتاً معمول است. آنچه از مسیر حرفهای او روشن است، این که در سن ۳۱ سالگی، در فضای پر تنش دهه ۶۰ شمسی، به یکی از حساسترین سمتهای اقتصادی ایران دست یافت.
آغاز فعالیت در سازمان برنامه و بودجه
نقطه عطف اولیه کارنامه روغنی زنجانی، انتصاب به ریاست سازمان برنامه و بودجه در سال ۱۳۶۳ بود.
معرفی به دولت موسوی
طبق روایتهای منتشر شده، دوستان روغنی زنجانی از دوستان مهندس میرحسین موسوی (نخستوزیر وقت) هم بودند که از این طریق با موسوی آشنا شد. در پی این آشنایی، موسوی او را در سال ۱۳۶۳ برای پست رئیس سازمان برنامه و بودجه معرفی کرد. این انتصاب، که در فضای پر تنش اوج جنگ ایران و عراق و در حساسترین دوره مدیریت اقتصادی ایران رخ داد، شالوده ورود او به ساختار رسمی سیاستگذاری اقتصادی نظام بود.
چالش با چارچوب فکری موسوی
نکته قابل توجه این که روغنی زنجانی، معتقد به اقتصاد بازار، خصوصیسازی، تجارت آزاد، و دولت حداقل بود ـ چارچوبی که در نقطه مقابل گرایشهای فکری میرحسین موسوی قرار میگرفت. طبق روایتهای منتشر شده، تخصص میرحسین موسوی در زمینه هنر، معماری و شهرسازی بود و از لحاظ فلسفی به فلسفه چپ علاقه وافر داشت و دارد. این تضاد فکری بنیادی، یکی از وجوه قابل توجه دینامیک اقتصادی دولت موسوی محسوب میشد.
با وجود این تضاد، روغنی زنجانی بهعنوان «یار دیرین میرحسین موسوی» شناخته میشود ـ نشانهای از انعطاف فکری-اجرایی او در شرایط دشوار اقتصادی جنگ.
تحولات ساختاری سازمان برنامه و بودجه
روغنی زنجانی شاهد چند تحول ساختاری شاخص در سازمان برنامه و بودجه در طول دوره مدیریت خود بود.
ارتقا از وزارت مشاور به وزارت (۱۳۶۳)
طبق گزارشهای منتشر شده، در سال ۱۳۶۳، سازمان برنامه و بودجه از سطح وزارت مشاور به سطح وزارت بودجه ارتقا یافت. این تغییر، به دلیل تغییر در شورای نگهبان (که مفهوم «وزیر مشاور» را به رسمیت نمیشناخت) و فشار مجلس برای نظارت بیشتر بر سازمان برنامه صورت گرفت.
طبق روایت روغنی زنجانی: «مجلس اهمیت سازمان برنامه را درک کرده بود و میخواست با تحت نظارت در آوردن سازمان برنامه قدرت خود را در برابر دولت افزایش دهد، زیرا هر کس این سازمان را در اختیار داشت تعادل را به نفع خود رقم زده بود.»
تبدیل به معاونت رئیسجمهور (۱۳۶۷)
با اصلاح قانون اساسی در سال ۱۳۶۷، وزارت برنامه و بودجه به معاونت رئیسجمهور تبدیل شد. طبق تحلیل روغنی زنجانی: «اگر سازمان به معاونت رئیس جمهور ارتقاء یابد خود را به رئیس دولت پاسخگو میداند زیرا وظیفه سازمان، برنامهریزی برای توسعه کشور بود.»
این تحول، که در آستانه پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ ایران و عراق رخ داد، شالوده ساختار اقتصادی دوره سازندگی هاشمی رفسنجانی را تشکیل داد.
مدیریت اقتصاد در دوران جنگ
دوران فعالیت روغنی زنجانی در دولت موسوی، با چالشهای شدید اقتصاد جنگی همزمان بود.
اقتصاد کوپنی
طبق روایت روغنی زنجانی: «وضعیت به حدی بغرنج بود که در آن زمان مجبور به کوپنی کردن لوازم بهداشتی و شویندهها شده بودیم. چگونگی تأمین گندم، روغن و نیازهای اولیه کارخانهها از دغدغههای مهم بود.»
برنامه شرایط نوین دو ساله
در این دوره، «برنامه شرایط نوین ۲ ساله» منتشر شد. طبق روایت روغنی زنجانی: «سال اول آن اجرا شد که شرایط بدتر شد. اگر در سال ۱۳۶۷ آتشبس را نمیپذیرفتیم، وضعیت به مراتب بدتر میشد.» این موضع، نشانهای از نگاه عملگرایانه او به ضرورت پایان جنگ از منظر اقتصادی بود.
پذیرش قطعنامه ۵۹۸ بهعنوان نقطه عطف
روغنی زنجانی پذیرش قطعنامه ۵۹۸ در سال ۱۳۶۷ را یک نقطه عطف تاریخی برای اقتصاد ایران میداند ـ نقطهای که در آن، «شرایط اقتصادی کشور بر شرایط سیاست خارجی غلبه کرد و یک تصمیم سخت گرفته شد.» این تحلیل، یکی از وجوه نظری متمایز او درباره ابعاد اقتصادی پایان جنگ محسوب میشود.
دوران هاشمی رفسنجانی و سیاستهای تعدیل
پس از پایان جنگ و آغاز ریاستجمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، روغنی زنجانی بهعنوان معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه، در دولت سازندگی نیز فعالیت پیگیر کرد.
تدوین برنامههای توسعه
روغنی زنجانی، در شمار معماران اصلی برنامه اول و دوم توسعه پنجساله جمهوری اسلامی ایران قرار میگیرد. این برنامهها، که در شمار شاخصترین چارچوبهای توسعهای پسا-انقلابی ایران محسوب میشوند، شالوده ساختار اقتصادی دوره سازندگی را تشکیل دادند.
سیاستهای تعدیل اقتصادی
محوریترین چارچوب سیاستگذاری اقتصادی دولت هاشمی رفسنجانی، سیاستهای تعدیل اقتصادی بود ـ سیاستهایی که با هدف کاهش نقش دولت در اقتصاد، آزادسازی قیمتها، و خصوصیسازی شکل گرفت. روغنی زنجانی، که از منظر فکری با این چارچوب همخوانی داشت، در شمار مدافعان اصلی این سیاستها بود.
نقد سرنوشت خصوصیسازی
با وجود حمایت اولیه از خصوصیسازی، روغنی زنجانی در سالهای بعد به یکی از منتقدان شاخص اجرای آن بدل شد. در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرد: «از همان اول هم به خصوصیسازی رحم نشد. پروژهای که باید در یک فضای رقابتی و شفاف بهمنظور رشد و توسعه بخش خصوصی پیش میرفت، از ابتدای امر شد جایی برای نهادهای مختلف قدرت، برای ارتقاء قدرت اقتصادی و سیاسی خودشان.»
این موضع، که در آن، مصادره پروژه خصوصیسازی توسط نهادهای قدرت مورد نقد قرار میگیرد، یکی از وجوه شاخص نقد روغنی زنجانی به ساختار اقتصاد سیاسی ایران در دهههای اخیر است.
دوگانه روغنی زنجانی-میرزاده
در یکی از روایتهای شاخص پیرامون دوره گذار سیاستهای اقتصادی ایران از تعدیل به تثبیت، دوگانه «روغنی زنجانی-میرزاده» مطرح میشود. در این روایت، در پایان دوره ریاستجمهوری اول هاشمی رفسنجانی، سیاستهای تعدیل (که روغنی زنجانی نماینده آن بود) به سیاستهای تثبیت (که حمیدرضا میرزاده و دیگران نماینده آن بودند) جای خود را داد ـ تحولی که در آن، طبق برخی تحلیلها، «لیبرالها میدان را خالی کردند.»
درگیری با وزیر اطلاعات
یکی از وجوه پر بازتاب کارنامه روغنی زنجانی، خاطره درگیری او با وزیر اطلاعات است. در گفتوگوی شاخص با اکوایران، روغنی زنجانی به جزئیات این درگیری پرداخت و روایت پر بازتابی از موضعگیری هاشمی رفسنجانی در این درگیری ارائه کرد. این روایت، یکی از وجوه پر بحث کارنامه او محسوب میشود.
کنارهگیری از دولت
از نیمه دوم دهه ۷۰، روغنی زنجانی از کار در دولت فاصله گرفت و به فعالیت آکادمیک و پژوهشی روی آورد. این کنارهگیری، که در فضای پر تنش پایان دولت هاشمی رفسنجانی و آغاز دوران اصلاحات رخ داد، نقطه عطف انتقال او از عرصه سیاستگذاری به عرصه نظری-آکادمیک محسوب میشد.
فعالیت آکادمیک
پس از کنارهگیری از دولت، روغنی زنجانی به فعالیت آکادمیک پایدار روی آورد.
استاد توسعه اقتصادی دانشگاه علامه طباطبایی
روغنی زنجانی استاد توسعه اقتصادی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی است ـ یکی از معتبرترین دانشگاههای علوم اجتماعی-اقتصادی ایران. این جایگاه، که در آن، یکی از معماران اصلی برنامهریزی اقتصادی ایران، در ساختار آموزشی این حوزه نقشآفرینی میکند، یکی از وجوه قابل توجه گذار از عرصه اجرایی به عرصه آکادمیک اوست.
عضویت در مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامهریزی نیاوران
روغنی زنجانی همچنین عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامهریزی نیاوران است ـ مرکز پژوهشی شاخصی که در شمار مهمترین مراکز فکری در حوزه برنامهریزی توسعه و مدیریت دولتی ایران محسوب میشود.
بازگشت به گفتوگوی عمومی
پس از سالها سکوت رسانهای، روغنی زنجانی در پی سیاست مولدسازی ـ سیاست شاخصی که در سالهای اخیر در ساختار اقتصادی ایران مطرح شد ـ به گفتوگوی عمومی بازگشت.
گفتوگوی شاخص با محمد طاهری
روغنی زنجانی در گفتوگویی شاخص با محمد طاهری (سردبیر تجارت فردا) به نقد سیاستهای اقتصادی ایران پرداخت. این گفتوگو، که بخشی از آن در کتاب «اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی» بازتاب یافت، یکی از منابع شاخص شناخت چارچوب نظری-تحلیلی او محسوب میشود.
حضور پایدار در رسانههای اقتصادی
روغنی زنجانی در سالهای اخیر، در رسانههای شاخص اقتصادی همچون اکوایران (با برنامه «مجله اقتصاد ایران»)، تجارت فردا، و دیگر پلتفرمها، تحلیلهای شاخصی ارائه کرده است.
ببینید / ایران در تقاطع تحریم و تغییر؛ آینده چه در انتظار است؟ گفتگوی اختصاصی عبدی مدیا با مسعود روغنی زنجانی، اقتصاددان و عضو هیئت علمی موسسه پژوهش در مدیریت و برنامه ریزی نیاوران
بدون فیلتر در کستباکس بشنوید
دیدگاهها و چارچوبهای نظری
مسعود روغنی زنجانی در طول کارنامه فکری-تحلیلی خود، چارچوب فکری روشنی صورتبندی کرده است.
نظریه «دو خزانه»
محوریترین چارچوب نظری روغنی زنجانی در دوره اخیر، نظریه «دو خزانه» است. در نگاه او: «حاکمیت دو خزانه دارد: خزانهی دولت و خزانهی رهبری.» این موضع، که در آن، دوگانگی ساختار مالی-اقتصادی نظام مورد اشاره قرار میگیرد، یکی از پر بازتابترین موضعگیریهای نقادانه او محسوب میشود.
نقد وابستگی به درآمد نفتی
در یکی از مواضع تحلیلی شاخص خود، روغنی زنجانی اعلام کرد: «یکی از ویژگیهای مسئولین رده بالا در تاریخ تحولات اقتصاد ایران، سرعت مصرف درآمد نفتی و ایجاد تحولات سریع است که از بیماریهای اقتصاد ایران بوده است.» این موضع، که در آن، وابستگی ساختاری اقتصاد ایران به نفت مورد نقد قرار میگیرد، یکی از وجوه شاخص چارچوب نقادانه اوست.
نقد یارانههای نقدی
روغنی زنجانی در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرد: «یارانههای نقدی، هدفمند نیستند و فراگیری دارند. مهمترین راه حل فقر، در محدودهی سیاستهای کلان اقتصادیست.»
ضرورت اصلاح قیمت انرژی
در یکی از مواضع راهبردی شاخص خود، اعلام کرد: «ما حتما باید اصلاح قیمت انرژی را در پیش بگیریم. ممکن است در این اصلاح، مشکلات اجتماعی ایجاد شود. اگر رئیس جمهور بخواهد کسری بودجه را درست کند... تراز بودجه، یک جراحیست که خونریزی هم دارد.»
اعتماد رهبری-رئیسجمهور
در یکی از مواضع شاخص پیرامون ساختار سیاسی ایران، روغنی زنجانی اعلام کرد: «اگر اعتماد بین رهبری و رئیس جمهور وجود نداشته باشد، کمک به اقتصاد ممکن نیست.» این موضع، که در آن، شرط همراهی ساختار قدرت برای کمک به اقتصاد مطرح میشود، یکی از وجوه نقادانه نظر اوست.
تداوم جریان اصلاحطلبی
در یکی از مواضع شاخص پیرامون فضای سیاسی، روغنی زنجانی اعلام کرد: «بسیاری عقاید اصلاحطلبانه دارند، ولی عضو گروهی نیستند. حتی با حذف اصلاحطلبان، جریان اصلاحطلبی ادامه پیدا خواهد کرد.»
نقدها و چالشها
با وجود اعتبار شاخص روغنی زنجانی، در سالهای اخیر، با نقدهایی نیز از سوی برخی منتقدان روبهرو بوده است.
نقد از سوی جریان اصولگرا
برخی منتقدان از جریان اصولگرا ـ بهویژه در رسانههایی همچون تسنیم، الف، و مشرق ـ روغنی زنجانی را به «سیاستهای چپگرایانه در دولت موسوی» و «مصادرههای افراطی» متهم کردهاند.
روایت روغنی زنجانی
روغنی زنجانی در پاسخ، در کتاب «اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی» اعلام کرد: «حامی بزرگ آقای موسوی در مقابله با جناح راست، خود آقای هاشمی بود.» این روایت، که در آن، نقش هاشمی رفسنجانی بهعنوان حامی موسوی در برابر جناح راست برجسته میشود، یکی از وجوه پر بحث روایت تاریخی-اقتصادی او محسوب میشود.
ارتباط با چهرهها و جریانها
مسعود روغنی زنجانی در شبکهای از پیوندهای اقتصادی-سیاسی با چهرههای شاخص جمهوری اسلامی قرار دارد. در سطح تاریخی، رابطه پایدار او با میرحسین موسوی (که او را به ریاست سازمان برنامه و بودجه منصوب کرد و در دوران جنگ، در ساختار اقتصادی دولت او فعالیت کرد) و اکبر هاشمی رفسنجانی (که در دولت او، سیاستهای تعدیل اقتصادی را اجرا کرد) شبکه روابط محوری او را تشکیل میداد.
در سطح اقتصادی، رابطه او با شبکه گسترده اقتصاددانان شاخص ایران ـ از جمله محمد طاهری (که گفتوگوهای شاخصی با او داشت)، و چهرههای شاخص حوزه برنامهریزی توسعه ـ شبکه آکادمیک او را تشکیل میدهد.
در سطح آکادمیک، رابطه او با دانشگاه علامه طباطبایی و مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامهریزی نیاوران، شبکه نهادی او را شکل میدهد.
در سطح رسانهای، حضور پیگیر او در رسانههای شاخص اقتصادی ـ از جمله اکوایران، تجارت فردا، ایران اکونومیست، و دیگر پلتفرمها ـ شبکه ارتباطات رسانهای او را شکل میدهد.
جمعبندی
مسعود روغنی زنجانی، یکی از پر بازتابترین و در عین حال کمگفتارترین چهرههای اقتصاد ایران معاصر است که با ترکیبی منحصربهفرد از طولانیترین دوره ریاست بر سازمان برنامه و بودجه پس از انقلاب (از سال ۱۳۶۳ تا نیمه دوم دهه ۷۰)، حضور پایدار در سیاستگذاری اقتصادی در پر تنشترین دورههای پسا-انقلابی (شامل اوج جنگ ایران و عراق و دوره سازندگی)، توانمندی استثنایی در پلزدن میان دو دولت با رویکردهای اقتصادی متضاد (موسوی و هاشمی)، نقشآفرینی محوری در تدوین برنامههای اول و دوم توسعه پنجساله، تخصص متمایز در اقتصاد بازار و خصوصیسازی، جایگاه آکادمیک پایدار بهعنوان استاد توسعه اقتصادی دانشگاه علامه طباطبایی و عضو مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامهریزی نیاوران، و در نهایت، حضور تحلیلی نقادانه پایدار در دوره اخیر، جایگاهی منحصربهفرد در ساختار اقتصادی-سیاسی ایران معاصر اشغال کرده است.
ویژگی متمایز روغنی زنجانی، در سطح اول، توانایی استثنایی او در پلزدن میان دو رویکرد اقتصادی متضاد است؛ تواناییای که در آن، یک اقتصاددان معتقد به اقتصاد بازار، در دولت موسوی با گرایشهای اقتصاد دستوری و سپس در دولت هاشمی با سیاستهای تعدیل، در رأس سازمان برنامه و بودجه فعالیت پیگیر داشت. این انعطاف فکری-اجرایی، در میان چهرههای شاخص اقتصاد ایران، نسبتاً منحصربهفرد است. در سطح دوم، سکوت چندساله او پس از کنارهگیری و سپس بازگشت پر بازتاب ـ که او را به یکی از پر استنادترین تحلیلگران اقتصاد سیاسی ایران در دوره اخیر بدل کرده ـ یکی از وجوه قابل توجه کارنامه اوست. در سطح سوم، نقد ساختاری او به اقتصاد سیاسی ایران ـ بهویژه با نظریه «دو خزانه» و نقد سرعت مصرف درآمد نفتی ـ یکی از پر بازتابترین چارچوبهای نقادانه در گفتمان اقتصادی ایران معاصر محسوب میشود.
از منظر تحلیلی، جایگاه روغنی زنجانی، نمونهای از پدیده «تکنوکرات-مدیر اجرایی پلزن میان دولتها» در ایران معاصر است؛ پدیدهای که در آن، یک متخصص اقتصادی با چارچوب فکری روشن، در طول دههها، در پر تنشترین دورههای اقتصادی ایران، نقشآفرینی پایدار مییابد. این الگو، که در میان چهرههای شاخص اقتصاد پسا-انقلابی ایران نمونههای دیگری نیز دارد، در روغنی زنجانی با ویژگی طولانیترین دوره ریاست بر سازمان برنامه و بودجه و انعطاف فکری-اجرایی استثنایی، بازتاب ویژهای یافته است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که روغنی زنجانی در آثار و مواضع خود به آنها پرداخته ـ از تحلیل دوران جنگ و پذیرش قطعنامه ۵۹۸، شکلگیری سیاستهای تعدیل اقتصادی، نقد سرنوشت خصوصیسازی، نقد یارانههای نقدی، ضرورت اصلاح قیمت انرژی، نظریه «دو خزانه»، و نقد سیاستهای اقتصادی دولتهای اخیر ـ از پر بحثترین موضوعات گفتمان اقتصادی-سیاسی ایران معاصر باقی ماندهاند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنشترین دورههای اقتصادی خود قرار دارد ـ بهویژه پس از جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ و چالشهای فزاینده اقتصادی ـ صدای تحلیلی روغنی زنجانی، با ترکیب اعتبار تاریخی استثنایی (بهعنوان طولانیترین رئیس سازمان برنامه و بودجه) و چارچوب نظری متمایز، یکی از مرجعهای اصلی این گفتوگو در فضای رسانهای فارسیزبان محسوب میشود.
سوالات متداول
مسعود روغنی زنجانی کیست؟
مسعود روغنی زنجانی (متولد ۱۳۳۲)، اقتصاددان، استاد توسعه اقتصادی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامهریزی نیاوران، و معاون پیشین رئیسجمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور در دولتهای میرحسین موسوی و اکبر هاشمی رفسنجانی است. او در شمار رکوردداران طولانیترین دوره ریاست بر سازمان برنامه و بودجه پس از انقلاب قرار میگیرد.
روغنی زنجانی چه زمانی به ریاست سازمان برنامه و بودجه منصوب شد؟
روغنی زنجانی در سال ۱۳۶۳، به معرفی میرحسین موسوی (نخستوزیر وقت)، به ریاست سازمان برنامه و بودجه منصوب شد. این دوره، تا نیمه دوم دهه ۷۰ ـ یعنی پایان دوره اول هاشمی رفسنجانی ـ ادامه یافت.
چارچوب فکری-اقتصادی روغنی زنجانی چیست؟
روغنی زنجانی معتقد به اقتصاد بازار، خصوصیسازی، تجارت آزاد، و دولت حداقل است. این چارچوب، در نقطه مقابل گرایشهای اقتصاد دستوری دولت موسوی قرار میگرفت اما با سیاستهای تعدیل اقتصادی دولت هاشمی رفسنجانی همخوانی داشت.
تحولات ساختاری سازمان برنامه و بودجه در دوره روغنی زنجانی چه بود؟
در دوره روغنی زنجانی، سازمان برنامه و بودجه دو تحول ساختاری شاخص را تجربه کرد: در سال ۱۳۶۳، از سطح وزارت مشاور به سطح وزارت ارتقا یافت (به دلیل تغییر شورای نگهبان و فشار مجلس)؛ و با اصلاح قانون اساسی در سال ۱۳۶۷، وزارت برنامه و بودجه به معاونت رئیسجمهور تبدیل شد.
نظریه «دو خزانه» روغنی زنجانی چیست؟
روغنی زنجانی در یکی از مواضع تحلیلی پر بازتاب اخیر خود، با اشاره به ساختار اقتصادی ایران، اعلام کرد: «حاکمیت دو خزانه دارد: خزانهی دولت و خزانهی رهبری.» این موضع، که در آن، به دوگانگی ساختار مالی-اقتصادی نظام اشاره میشود، یکی از پر بازتابترین موضعگیریهای نقادانه او محسوب میشود.
نقد روغنی زنجانی به خصوصیسازی چیست؟
روغنی زنجانی در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرد: «از همان اول هم به خصوصیسازی رحم نشد. پروژهای که باید در یک فضای رقابتی و شفاف بهمنظور رشد و توسعه بخش خصوصی پیش میرفت، از ابتدای امر شد جایی برای نهادهای مختلف قدرت، برای ارتقاء قدرت اقتصادی و سیاسی خودشان.»
دیدگاه روغنی زنجانی درباره اصلاح قیمت انرژی چیست؟
روغنی زنجانی در یکی از مواضع راهبردی شاخص خود اعلام کرد: «ما حتما باید اصلاح قیمت انرژی را در پیش بگیریم. ممکن است در این اصلاح، مشکلات اجتماعی ایجاد شود... تراز بودجه، یک جراحیست که خونریزی هم دارد.»
دیدگاه روغنی زنجانی درباره یارانههای نقدی چیست؟
روغنی زنجانی اعلام کرده: «یارانههای نقدی، هدفمند نیستند و فراگیری دارند. مهمترین راه حل فقر، در محدودهی سیاستهای کلان اقتصادیست.»
رابطه روغنی زنجانی با میرحسین موسوی چیست؟
روغنی زنجانی بهعنوان «یار دیرین میرحسین موسوی» شناخته میشود. دوستان او از دوستان موسوی بودند که از این طریق با هم آشنا شدند و موسوی او را در سال ۱۳۶۳ به ریاست سازمان برنامه و بودجه منصوب کرد. با وجود تفاوتهای فکری اقتصادی (روغنی زنجانی معتقد به اقتصاد بازار، موسوی با گرایش چپ)، همکاری پایداری میان آنها وجود داشت.
آیا مسعود روغنی زنجانی همچنان فعال است؟
بله، مسعود روغنی زنجانی بهعنوان استاد توسعه اقتصادی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی و عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامهریزی نیاوران، در عرصه آکادمیک فعال است. در سالهای اخیر، پس از سالها سکوت رسانهای، در پی سیاست مولدسازی به گفتوگوی عمومی بازگشت. حضور پیگیر او در رسانههای شاخص اقتصادی ـ از جمله اکوایران، تجارت فردا، و دیگر پلتفرمها ـ نشانهای از فعالیت تحلیلی پایدار اوست. مواضع نقادانه او پیرامون سیاستهای اقتصادی دولتهای اخیر، نظریه «دو خزانه»، اصلاح قیمت انرژی، و چالشهای اقتصاد سیاسی ایران، در فضای رسانهای فارسیزبان بازتاب گستردهای دارد.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبتنام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیامهای توهینآمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام