حسن محدثی گیلوایی، پژوهشگر جامعهشناسی دین و استادیار دانشگاه، با تمرکز بر الهیات انتقادی و نظریههای اجتماعی علی شریعتی به تحلیل تحولات فکری و مذهبی جامعه ایران میپردازد. در این مطلب نگاهی همهجانبه به مسیر تحصیلات، حوزههای پژوهشی، کتابها و مواضع انتقادی او در عرصه عمومی انداختهایم.
حسن محدثی گیلوایی کیست؟
دکتر حسن محدثی گیلوایی، جامعهشناس، استاد دانشگاه، پژوهشگر دین و یکی از چهرههای شاخص و جنجالی جامعهشناسی دین در ایران معاصر، متولد ۱۳۴۵ در شهر رشت، استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی و از پژوهشگران فعال در حوزه جامعهشناسی معرفت، جامعهشناسی دین و الهیات انتقادی است. محدثی در سالهای اخیر، با ترکیبی از تولیدات آکادمیک گسترده، نقد صریح ساختار رسمی دین در جمهوری اسلامی، و بازخوانی پرشور اندیشههای علی شریعتی، به یکی از صداهای متمایز در سپهر فکری-اجتماعی ایران بدل شده است.
اهمیت محدثی در سپهر فکری ایران از چند جهت قابل بررسی است. نخست، او یکی از معدود جامعهشناسانی است که بهطور پیگیر و آکادمیک به موضوع جامعهشناسی دین در ایران پرداخته است؛ حوزهای که در آن، کتاب چندجلدی او با عنوان «جامعهشناسی دین: روایتی ایرانی»، یکی از منابع تخصصی به شمار میرود. دوم، محدثی بهعنوان مدیر سابق گروه جامعهشناسی دین در انجمن جامعهشناسی ایران، یکی از چهرههای نهادی این رشته در کشور به شمار میرود. سوم، و شاید بحثبرانگیزترین وجه شخصیت عمومی او، مناظره جنجالی ۱۳ دی ۱۳۹۶ در برنامه زاویه از شبکه چهار سیماست؛ مناظرهای که در آن، محدثی همزمان با ناآرامیهای دی ماه ۱۳۹۶، در یک پخش زنده تلویزیونی، صدا و سیما را به «دروغهای سیستماتیک» متهم کرد و در یکشب به یکی از چهرههای شناختهشده عرصه عمومی بدل شد.
محدثی همچنین یکی از فعالترین چهرههای فکری در بازخوانی اندیشه علی شریعتی است؛ تلاشی که بر این باور استوار است که شریعتی نه فقط یک متفکر دینی، بلکه یک «نظریهپرداز اجتماعی» است که اندیشههای او همچنان برای جامعه ایران راهگشا است. این پروژه فکری، محدثی را به یکی از مرجعهای اصلی گفتمان «بازگشت به شریعتی» در میان نسل نو روشنفکران ایرانی بدل کرده است.
زندگی و پیشینه
حسن محدثی گیلوایی در سال ۱۳۴۵ در شهر رشت ـ مرکز استان گیلان ـ به دنیا آمد. پیوند او با گیلان، در نام خانوادگی (گیلوایی) و در پیشینه فرهنگی او بازتاب یافته است. دوران کودکی و نوجوانی او، با سالهای پایانی حکومت پهلوی و سپس انقلاب اسلامی همزمان بود.
تجربهای که بر مسیر فکری-شخصی محدثی تأثیری ماندگار گذاشت، خدمت سربازی او در دوران جنگ ایران و عراق بود. او در ۱۵ اسفند ۱۳۶۴، پس از عدم توفیق در رشتههای مورد علاقهاش در کنکور آن سال، به خدمت سربازی رفت و به مدت ۲۸ ماه خدمت کرد که ۱۶ ماه از آن در جبهههای جنگ سپری شد. این تجربه مستقیم از جنگ، در دورهای حساس از زندگی فکری-سیاسی او رخ داد و در شکلگیری دیدگاههای بعدی او نسبت به جامعه، دین و سیاست بیتأثیر نبود.
نقطه عطف فکری دیگری که در روایتهای منتشر شده درباره محدثی به آن اشاره میشود، آشنایی او با آثار علی شریعتی در سال ۱۳۶۴ است. به روایت خود او، این آشنایی بهطور اتفاقی رخ داد، اما در سالهای پس از آن، محدثی بهطور پیگیر با آثار شریعتی مأنوس بود و این پیوند، یکی از پایههای مهم مسیر فکری بعدی او را تشکیل داد.
تحصیلات و مسیر آکادمیک
پس از بازگشت از خدمت سربازی، محدثی مسیر تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته جامعهشناسی پی گرفت. او دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در دانشگاه تهران ـ معتبرترین دانشگاه ایران ـ گذراند. این دوره، به محدثی این فرصت را داد تا با سنت آکادمیک جامعهشناسی در ایران آشنا شود و مسیر تخصصی خود را در حوزه جامعهشناسی دین تثبیت کند.
برای ادامه تحصیل در مقطع دکتری، محدثی به دانشگاه آزاد اسلامی رفت و موفق به دریافت دکترای جامعهشناسی شد. پس از فارغالتحصیلی، بهعنوان عضو هیئت علمی و استادیار جامعهشناسی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی مشغول به فعالیت آکادمیک شد؛ جایگاهی که تا امروز نیز در آن فعال است.
حوزههای اصلی تدریس و پژوهش محدثی شامل جامعهشناسی دین، جامعهشناسی معرفت، نظریههای جامعهشناسی، الهیات انتقادی، و نظریههای اجتماعی شریعتی است.
نقش در انجمن جامعهشناسی ایران
یکی از وجوه نهادی شاخص فعالیت محدثی، نقش او در انجمن جامعهشناسی ایران ـ مهمترین نهاد صنفی-علمی جامعهشناسان ایران ـ است. محدثی به مدت دو سال، مدیر گروه جامعهشناسی دین این انجمن بود. این جایگاه، او را به یکی از سخنگویان و چهرههای نهادی این حوزه تخصصی در ایران بدل کرد.
علاوه بر این، محدثی در سالهای اخیر در مباحث و چالشهای پیرامون انجمن جامعهشناسی ایران ـ از جمله بحثهای مرتبط با مواضع رسمی این انجمن در قبال رویدادهای اجتماعی و سیاسی ـ نقشآفرین بوده و بر اساس روایتهای منتشر شده، در دورهای از مواضع برخی مدیران انجمن انتقاد کرده است.
بازخوانی اندیشه شریعتی
یکی از پروژههای فکری شاخص محدثی، بازخوانی نظاممند اندیشههای علی شریعتی است. این پروژه، که بخش بزرگی از فعالیت پژوهشی-فکری محدثی را به خود اختصاص داده، بر این باور استوار است که شریعتی، فراتر از یک ایدئولوگ انقلابی یا یک متفکر دینی صرف، یک «نظریهپرداز اجتماعی» است که اندیشههایش همچنان برای فهم و حل مسائل جامعه ایران راهگشا است.
محدثی در این پروژه، تلاش میکند ابعاد جامعهشناختی، انسانشناختی و معرفتشناختی اندیشه شریعتی را از پوسته ایدئولوژیک-مذهبی آن متمایز کند و نشان دهد که شریعتی چگونه میتوانست بهعنوان یک نظریهپرداز اجتماعی در سنتهای جدی جهانی (در کنار چهرههایی چون فانون و دیگران) خوانده شود. این رویکرد، محدثی را در نقطه تلاقی دو جریان فکری قرار میدهد: از یک سو، نسل قدیمیتر «شریعتیگرایان» که میراث او را پاس میداشتند، و از سوی دیگر، نسل جدید روشنفکرانی که در پی بازخوانی انتقادی و علمی این میراث هستند.
نکته قابل توجه، تمایزی است که محدثی میان بازخوانی خود و رویکردهای «انتقادی-کلی» به شریعتی (که در دهههای اخیر در میان برخی روشنفکران رواج یافته) قائل میشود. در نگاه او، نقدهای کلی به شریعتی، اغلب بدون آشنایی عمیق با ابعاد نظریه اجتماعی او صورت میگیرد و نمیتواند جایگزین خوانش جدی این اندیشه باشد.
فایل صوتی کامل تحلیلهای این پژوهشگر را در بخش پادکست مصاحبه اختصاصی با حسن محدثی بشنوید.
مناظره جنجالی ۱۳ دی ۱۳۹۶
پربازتابترین رویداد در زندگی عمومی محدثی، مناظره تلویزیونی او در ۱۳ دی ۱۳۹۶ در برنامه «زاویه» از شبکه چهار سیما با حضور هادی صادقی (پژوهشگر دینی و فعال در نهادهای فرهنگی رسمی) است.
این مناظره، که بهصورت پخش زنده صورت گرفت، دقیقاً همزمان با اوجگیری ناآرامیهای دی ماه ۱۳۹۶ ـ سلسله اعتراضات گستردهای که از مشهد آغاز شد و به دهها شهر ایران رسید ـ برگزار میشد. در فضای فوقالعاده ملتهب آن شب، محدثی در یک حرکت کمسابقه، انتقادات تندی نسبت به ساختار صدا و سیما ابراز کرد. او در این مناظره، صدا و سیمای ایران را به دلیل «دروغهای سیستماتیک» به باد انتقاد گرفت و اعلام کرد که «حتی صدای منتخب ملت هم در این رسانه به خوبی منعکس نمیشود».
این اظهارات، که در پخش زنده تلویزیون رسمی جمهوری اسلامی و در اوج اعتراضات اجتماعی صورت گرفت، با واکنشهای گستردهای روبهرو شد. در فضای مجازی و رسانهای، محدثی بهعنوان چهرهای شناخته شد که در فرصتی نادر، توانست از تریبون رسمی برای نقد بیپرده ساختار رسانهای استفاده کند. این مناظره، یکی از نقاط عطف رسانهای کارنامه او شد و در سالهای بعد نیز بهعنوان نمونهای از شجاعت در نقد علنی، در روایتهای مرتبط با او یاد میشود.
آثار و کتابها
محدثی در طول کارنامه پژوهشی خود، چندین کتاب و دهها مقاله علمی منتشر کرده است. مهمترین آثار او عبارتاند از:
«جامعهشناسی دین: روایتی ایرانی» (انتشارات یادآوران، ۱۳۹۱)، مهمترین اثر محدثی در حوزه جامعهشناسی دین. این مجموعه دوجلدی، حاصل مطالعات گسترده و چکیده مقالات او درباره جامعهشناسی دین در زمینه ایرانی است. کتاب با نثری تخصصی و آکادمیک نوشته شده و بیشتر برای مخاطب تخصصی این حوزه قابل استفاده است.
«الهیات انتقادی: رویکردی بدیل اما ناشناخته» (یادآوران، ۱۳۸۸)، اثری مهم در معرفی و تحلیل سنت «الهیات انتقادی» ـ سنتی نسبتاً ناشناخته در فضای ایران که در نقطه تلاقی الهیات، نقد اجتماعی و نظریه انتقادی قرار میگیرد.
«جامعهشناسی کشورهای اسلامی»، که محدثی بهعنوان یکی از اعضای گروه مؤلفان در آن مشارکت داشته است (نشر جامعهشناسان).
«حاجی خودتی!»، یکی دیگر از آثار محدثی که با نگاهی جامعهشناختی-انتقادی به فرهنگ دینی-اجتماعی ایران میپردازد.
«نظریهای در باب دین و شادی»، اثری تخصصی در حوزه جامعهشناسی دین که به بررسی نسبت میان دینداری و تجربه شادی میپردازد.
محدثی همچنین بهعنوان مترجم، در ترجمه چندین اثر مهم در حوزه جامعهشناسی و علوم اجتماعی نقش داشته است؛ از جمله کتابی از تیمونی سیسک که بههمراه شعبانعلی بهرامپور به فارسی ترجمه و توسط نشر نی در سال ۱۳۷۹ منتشر شد.
علاوه بر کتابها، محدثی دهها مقاله علمی-پژوهشی در مجلات تخصصی چون «جامعهشناسی نهادهای اجتماعی»، «جامعهپژوهی فرهنگی» و دیگر نشریات منتشر کرده و موضوعات این مقالات طیف گستردهای را در بر میگیرد: از تحول دینداری در نسلهای مختلف و نوگروی دینی دختران و زنان، تا الگوهای دینداری در جامعه ایران معاصر.
دیدگاهها و مواضع
حسن محدثی در طول سالهای فعالیت، چارچوب فکری روشنی صورتبندی کرده است که در تلاقی جامعهشناسی انتقادی، الهیات انتقادی و میراث فکری شریعتی قرار میگیرد.
نقد ساختار رسمی دین در جمهوری اسلامی
محدثی بهعنوان یک جامعهشناس دین، بهطور پیگیر به نقد ساختار رسمی و سیاستهای دینی در جمهوری اسلامی پرداخته است. در نگاه او، آنچه بهعنوان «دین رسمی» در جمهوری اسلامی تبلیغ میشود، تنها یک قرائت از دین است و قرائتهای دیگر ـ از جمله قرائتهای انتقادی، تجربهگرا و عرفانی ـ در فضای رسمی به حاشیه رانده شدهاند. این موضع، او را در نقطه تلاقی با جریان نواندیشی دینی قرار میدهد، هرچند او خود رویکردی جامعهشناختی-انتقادی را ترجیح میدهد.
نقد فقدان جامعه مدنی و فرهنگ مسئولیتپذیری
در یکی از تحلیلهای پربازتاب خود، محدثی به نقد وضعیت جامعه ایرانی پرداخت و استدلال کرد که «در تاریخ ایران دست کم پنج هزار منجی ثبت شده است»؛ تعبیری که در آن، فرهنگ منجیطلبی و انتظار رهایی از طریق چهرهای قهرمان یا منجی، بهعنوان مانعی برای شکلگیری مسئولیتپذیری جمعی و سازمانهای مردمنهاد توصیف میشود. در نگاه او، مردم ایران به دلیل ویژگی «قهرمانطلبی» و فقدان توانمندی مسئولیتپذیری، به سراغ نهادهای مدنی نمیروند و وظیفه نخبگان، تقویت همین نهادهای مدنی بهعنوان راه نجات از بحرانها است.
نقد سیاستزدگی علوم اجتماعی
یکی از موضوعات مکرر در یادداشتهای محدثی، نقد روند ایدئولوژیک شدن علوم اجتماعی در ایران پس از انقلاب است. او معتقد است یکی از چالشهای اصلی علوم اجتماعی در ایران، تلقی این علوم بهمثابه «بدنهای از دانش حامل مفروضات و ارزشهای ایدئولوژیک سکولار و غربی» است؛ تلقیای که در دورههایی به تلاش برای جایگزینی آن با «علوم اجتماعی اسلامی» انجامیده است. محدثی این رویکرد را نادرست میداند و از استقلال نسبی علوم اجتماعی از ایدئولوژیهای سیاسی-مذهبی دفاع میکند.
دفاع از شریعتی بهعنوان نظریهپرداز اجتماعی
همانطور که اشاره شد، محدثی شریعتی را نه فقط یک ایدئولوگ انقلابی، بلکه یک «نظریهپرداز اجتماعی» میداند که اندیشههایش برای جامعه ایران راهگشا است. این موضع، یکی از وجوه متمایز چارچوب فکری اوست.
نقد رسانههای رسمی و آزادی بیان
محدثی در طول سالها، بهطور پیگیر نسبت به محدودیتهای آزادی بیان و عملکرد رسانههای رسمی ـ بهویژه صدا و سیما ـ انتقاد کرده است. مناظره جنجالی او در دی ۱۳۹۶، نقطه اوج این انتقادات بود، اما در یادداشتها و گفتوگوهای متعدد دیگر نیز این موضع تکرار شده است.
ارتباط با چهرهها و جریانها
محدثی در طول سالهای فعالیت، با شبکهای از چهرهها و جریانهای فکری در ارتباط بوده است. در سطح آکادمیک، رابطه او با انجمن جامعهشناسی ایران و جامعهشناسان شاخص این انجمن، از پیوندهای اصلی اوست. در سطح فکری، میراث علی شریعتی و گفتوگوی پیگیر با آن، یکی از محورهای ثابت کار اوست.
در سطح ترجمه و همکاری علمی، محدثی با چهرههایی چون شعبانعلی بهرامپور (در ترجمه آثار جامعهشناختی) همکاری داشته است. در سپهر مناظرهها و گفتوگوهای رسانهای، نام او در کنار چهرههایی چون هادی صادقی (در مناظره دی ۱۳۹۶) و دیگر چهرههای فکری-مذهبی قرار گرفته است.
از نظر گرایش گفتمانی، محدثی در فضای میان نواندیشی دینی، جامعهشناسی انتقادی و میراث شریعتی قرار میگیرد؛ موقعیتی که او را در نسلی متمایز از روشنفکران ایرانی قرار میدهد که تلاش میکنند با ابزار علوم اجتماعی مدرن، به بازخوانی سنت دینی-اجتماعی ایران بپردازند.
جمعبندی
حسن محدثی گیلوایی، یکی از چهرههای متمایز جامعهشناسی دین در ایران معاصر است که با ترکیبی از کار آکادمیک جدی، تعهد فکری به میراث شریعتی، و حضور صریح و انتقادی در عرصه عمومی، جایگاه ویژهای را اشغال کرده است. کارنامه او ـ از تحصیل در دانشگاه تهران و تدریس در دانشگاه آزاد، تا مدیریت گروه جامعهشناسی دین در انجمن جامعهشناسی ایران، تألیف و ترجمه آثار متعدد، و مناظره جنجالی دی ۱۳۹۶ ـ تصویری از یک «جامعهشناس-روشنفکر» ارائه میدهد که در میانه دو حوزه آکادمی و عرصه عمومی، تعهدی پیگیر به نقد و گفتوگو نشان داده است.
ویژگی متمایز محدثی، در سطح اول، توانایی او در پیوند زدن میان سنت آکادمیک جامعهشناسی دین و میراث فکری شریعتی است؛ پیوندی که در نسل خود او، کمنظیر است. در سطح دوم، صراحت و شجاعت او در بیان مواضع انتقادی ـ بهویژه در فضاهای رسمی مانند مناظره تلویزیونی دی ۱۳۹۶ ـ او را به یکی از چهرههای متمایز در میان استادان دانشگاههای ایران بدل کرده است.
از منظر تحلیلی، جایگاه محدثی، نمونهای از نقش پیچیده «روشنفکر-آکادمیسین» در جامعهای است که در آن، فضای آزاد گفتوگوی فکری با محدودیتهای جدی روبهروست. تلاش او برای ارائه قرائتهای انتقادی از دین و جامعه ـ هم در کلاس درس، هم در آثار مکتوب و هم در عرصه رسانه ـ بخشی از یک گفتوگوی بزرگتر درباره نسبت دین، علوم اجتماعی و فضای عمومی در ایران است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این است که موضوعاتی که محدثی بر آنها تمرکز کرده ـ از تحول دینداری در نسلهای جدید، تا فقدان جامعه مدنی، نقش رسانههای رسمی، و بازخوانی میراث شریعتی ـ همچنان از موضوعات زنده و کلیدی در گفتمان فکری-اجتماعی ایران به شمار میروند. در شرایطی که جامعه ایران در حال تجربه تحولات عمیق در حوزه دینداری، باورها و الگوهای زیست اجتماعی است، تحلیلهای جامعهشناختی محدثی، با همه ویژگیهای انتقادی و گاه چالشبرانگیز آن، بخشی پایدار از این گفتوگو خواهد بود.
سوالات متداول
حسن محدثی گیلوایی کیست و چه تخصصی دارد؟
حسن محدثی گیلوایی (متولد ۱۳۴۵ در رشت) جامعهشناس ایرانی و استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی است. حوزههای تخصصی او شامل جامعهشناسی دین، جامعهشناسی معرفت، الهیات انتقادی و بازخوانی اندیشههای علی شریعتی است. او یکی از فعالترین چهرههای جامعهشناسی دین در ایران معاصر به شمار میرود.
تحصیلات حسن محدثی چیست؟
محدثی دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد جامعهشناسی را در دانشگاه تهران گذراند و سپس دکترای جامعهشناسی خود را از دانشگاه آزاد اسلامی دریافت کرد. او همچنین در نوجوانی، ۲۸ ماه به خدمت سربازی رفت که ۱۶ ماه از آن در جبهههای جنگ ایران و عراق سپری شد.
نقش حسن محدثی در انجمن جامعهشناسی ایران چه بود؟
محدثی به مدت دو سال، مدیر گروه جامعهشناسی دین در انجمن جامعهشناسی ایران بود. این جایگاه، او را به یکی از سخنگویان نهادی این حوزه تخصصی در سپهر آکادمیک ایران بدل کرد.
مناظره جنجالی حسن محدثی در دی ۱۳۹۶ چه بود؟
محدثی در ۱۳ دی ۱۳۹۶ ـ همزمان با اوجگیری ناآرامیهای دی ماه آن سال ـ در برنامه «زاویه» از شبکه چهار سیما، در یک مناظره با هادی صادقی شرکت کرد. در این مناظره که بهصورت پخش زنده برگزار میشد، او صدا و سیمای ایران را به دلیل «دروغهای سیستماتیک» به باد انتقاد گرفت و گفت حتی صدای منتخب ملت نیز در این رسانه به خوبی منعکس نمیشود. این اظهارات در پخش زنده تلویزیون رسمی، با واکنشهای گستردهای روبهرو شد.
مهمترین کتابهای حسن محدثی کداماند؟
از مهمترین کتابهای محدثی میتوان به «جامعهشناسی دین: روایتی ایرانی» (یادآوران، ۱۳۹۱، در دو جلد)، «الهیات انتقادی: رویکردی بدیل اما ناشناخته» (یادآوران، ۱۳۸۸)، «جامعهشناسی کشورهای اسلامی» (بهعنوان عضو گروه مؤلفان)، «حاجی خودتی!»، و «نظریهای در باب دین و شادی» اشاره کرد.
چرا حسن محدثی به اندیشه شریعتی علاقهمند است؟
محدثی شریعتی را نه فقط یک ایدئولوگ انقلابی یا متفکر دینی، بلکه یک «نظریهپرداز اجتماعی» میداند که اندیشههایش همچنان برای فهم و حل مسائل جامعه ایران راهگشاست. او در پروژه فکری خود، تلاش میکند ابعاد جامعهشناختی و انسانشناختی اندیشه شریعتی را از پوسته ایدئولوژیک آن متمایز کند و آن را بهعنوان یک نظریه اجتماعی جدی قابل بحث و تحلیل کند.
دیدگاه حسن محدثی درباره جامعه ایران چیست؟
محدثی در یکی از تحلیلهای پربازتاب خود، فرهنگ «قهرمانطلبی» و «منجیطلبی» در جامعه ایرانی را بهعنوان مانعی برای شکلگیری مسئولیتپذیری جمعی و نهادهای مدنی توصیف کرده است. او اظهار کرده که «در تاریخ ایران دست کم پنج هزار منجی ثبت شده است» و راه نجات از بحرانها را در تقویت سازمانهای مردمنهاد و فرهنگ مسئولیتپذیری میداند.
آیا حسن محدثی همچنان فعال است؟
بله، حسن محدثی همچنان بهعنوان استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی و پژوهشگر فعال جامعهشناسی دین حضور دارد. او بهطور منظم در کانال شخصی خود در فضای مجازی، در مصاحبههای رسانهای، و در مقالات تخصصی منتشرشده در مجلات علمی، تحلیلها و دیدگاههای خود را درباره مسائل دینی، اجتماعی و فکری روز ایران منتشر میکند.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبتنام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیامهای توهینآمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام