آرش اباذری کیست؟

دکتر آرش اباذری، فیلسوف ایرانی، استادیار فلسفه دانشگاه بیلکنت (Bilkent University) ترکیه، متخصص فلسفه آلمانی قرن نوزدهم به‌ویژه فلسفه هگل، فلسفه سیاسی-اجتماعی، و یکی از پر بازتاب‌ترین نمایندگان نسل جوان فیلسوفان قاره‌ای-انتقادی ایرانی در سپهر آکادمیک بین‌المللی، در شمار پر استنادترین چهره‌های فلسفه قاره‌ای فارسی‌زبان معاصر در دو دهه گذشته قرار می‌گیرد. اباذری، که با مسیری منحصربه‌فرد ـ از پشتوانه تحصیلی نخستین در رشته پزشکی (دکترای عمومی پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی تهران)، تا تغییر مسیر تحصیلی به فلسفه و اخذ کارشناسی ارشد از دانشگاه اسکس (Essex) انگلستان، تا دستیابی به دکترای فلسفه از دانشگاه شاخص جانز هاپکینز در سال ۲۰۱۷ (با رساله شاخص «منطق ذات هگل و هستی‌شناسی قدرت در سرمایه‌داری» زیر نظر دین مویار (Dean Moyar) و با مشاوره چهره‌های شاخصی همچون تری پینکارد (Terry Pinkard)، اکارت فورستر (Eckart Förster)، یتس‌حاق ملامد (Yitzhak Melamed)، و هنت دو ویس (Hent de Vries))، تا انتشار کتاب پر بازتاب «هستی‌شناسی قدرت هگل: ساختار سلطه اجتماعی در سرمایه‌داری» (Hegel's Ontology of Power: The Structure of Social Domination in Capitalism) توسط انتشارات دانشگاه کمبریج در ۲۰۲۰ (که در شمار شاخص‌ترین آثار نسل جدید هگل‌پژوهی-انتقادی جهانی قرار گرفت و در ژورنال شاخص Hegel Bulletin، یک پانل «Author Meets Critique» در ۲۰۲۲ به آن اختصاص داده شد)، تا حضور پایدار آکادمیک در نهادهای شاخص بین‌المللی و ایرانی (شامل دانشگاه ایموری در آمریکا، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM)، گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف، و در نهایت دانشگاه بیلکنت ترکیه)، تا پرونده پر بازتاب قطع همکاری با دانشگاه صنعتی شریف در بهمن ۱۴۰۰ ـ همزمان با قطع همکاری دانشگاه شهید بهشتی با محمد فاضلی ـ که با واکنش‌های گسترده دانشجویی-آکادمیک همراه شد، و در نهایت، پیوستن به دانشگاه شاخص بیلکنت در ترکیه و دریافت بورس‌های پر بازتاب بین‌المللی (شامل بورس الکساندر فون هومبولت (Alexander von Humboldt Fellowship) از ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ و بورس ACLS/Mellon از ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶)، به یکی از پر استنادترین چهره‌های فلسفه قاره‌ای-انتقادی ایرانی در سپهر بین‌المللی بدل شده است. اباذری، که با چارچوب فکری متمایز خود مبتنی بر «خوانش هگل از منظر منطق ذات» در نقطه مقابل خوانش‌های لیبرال غالب از هگل و بازخوانی هگل با ابزارهای نقادانه مارکس و آدورنو، در گفتمان هگل‌پژوهی بین‌المللی جایگاهی شاخص اشغال کرده، در پروژه پژوهشی فعلی خود بر روی نظریه سیاست رهایی‌بخش گئورک لوکاچ کار می‌کند.

اهمیت آرش اباذری در سپهر فکری-آکادمیک ایران معاصر از چند جهت قابل بررسی است. نخست، جایگاه پیشگامانه او در هگل‌پژوهی بین‌المللی ـ که با انتشار کتاب پر بازتاب در انتشارات دانشگاه کمبریج (یکی از معتبرترین ناشران آکادمیک جهان) و اختصاص پانل ویژه «Author Meets Critique» در نشریه شاخص Hegel Bulletin بازتاب یافت. دوم، رویکرد بدیع به فلسفه هگل از منظر «منطق ذات» ـ که در آن، اباذری در نقطه مقابل خوانش‌های لیبرال غالب از هگل (با تمرکز بر «فلسفه حق» و «منطق مفهوم»)، شالوده اصلی نقد اجتماعی هگل را در «منطق ذات» در «علم منطق» جستجو می‌کند ـ رویکردی که در شمار نوآوری‌های متمایز نسل جدید هگل‌پژوهی قرار می‌گیرد. سوم، مسیر تحصیلی متمایز از پزشکی به فلسفه ـ که او را به یکی از معدود فیلسوفان ایرانی با پشتوانه پزشکی بدل می‌کند. چهارم، پشتوانه آکادمیک بین‌المللی شاخص ـ که در ترکیب تحصیلات در دانشگاه‌های معتبر ایرانی، انگلیسی، و آمریکایی، و دریافت بورس‌های پر بازتابی همچون بورس الکساندر فون هومبولت (یکی از معتبرترین بورس‌های پژوهشی آلمان) و ACLS/Mellon بازتاب یافته است. پنجم، پرونده پر بازتاب قطع همکاری با دانشگاه صنعتی شریف در بهمن ۱۴۰۰ ـ که در شمار پر استنادترین پرونده‌های قطع همکاری دانشگاه‌ها با اساتید منتقد در دولت سیزدهم قرار می‌گیرد و با واکنش‌های گسترده دانشجویی-آکادمیک همراه شد. ششم، سهم پایدار در شکل‌گیری گفتمان فلسفه قاره‌ای-انتقادی فارسی‌زبان ـ که از طریق تدریس در دانشگاه شریف، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، و آثار ترجمه‌ای-تألیفی شاخص بازتاب یافته است.

اباذری، در یکی از مواضع فکری شاخص خود اعلام کرده که «سلطه اجتماعی در سرمایه‌داری به واسطه توهم برابری و آزادی به دست می‌آید» و «شالوده اصلی سلطه در سرمایه‌داری، تمامیت روابط اجتماعی سرمایه‌داری است» ـ مواضعی که در آن، چارچوب هگلی-مارکسیستی برای فهم سلطه در سرمایه‌داری صورت‌بندی می‌شود.

تحصیلات

مسیر تحصیلی آرش اباذری، یکی از منحصربه‌فردترین مسیرهای آکادمیک در میان فیلسوفان ایرانی است که با تغییر مسیر از پزشکی به فلسفه مشخص می‌شود.

دکترای عمومی پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی تهران

اباذری در نخستین مرحله تحصیلی، دکترای عمومی پزشکی (M.D.) را از دانشگاه علوم پزشکی تهران ـ یکی از معتبرترین دانشگاه‌های پزشکی ایران ـ دریافت کرد. این پشتوانه نخستین، که در میان فیلسوفان معاصر فارسی‌زبان نسبتاً منحصربه‌فرد است، شالوده تربیت علمی-تجربی اولیه او را تشکیل می‌داد.

کارشناسی ارشد از دانشگاه اسکس انگلستان

پس از تغییر مسیر به فلسفه، اباذری کارشناسی ارشد فلسفه را از دانشگاه اسکس (University of Essex) در انگلستان دریافت کرد. دانشگاه اسکس، که در شمار شاخص‌ترین مراکز فلسفه قاره‌ای و فلسفه سیاسی-اجتماعی در بریتانیا قرار می‌گیرد، شالوده تخصص بعدی او در سنت فلسفه قاره‌ای را تشکیل داد.

دکترای فلسفه از دانشگاه جانز هاپکینز (۲۰۱۷)

محوری‌ترین مرحله تحصیلات تخصصی اباذری، دستیابی به دکترای فلسفه از دانشگاه جانز هاپکینز (Johns Hopkins University) آمریکا در سال ۲۰۱۷ بود. دانشگاه جانز هاپکینز، که در شمار معتبرترین دانشگاه‌های جهان قرار می‌گیرد و در حوزه فلسفه قاره‌ای-انتقادی پشتوانه شاخصی دارد، شالوده اعتبار آکادمیک بین‌المللی اباذری را تشکیل داد.

رساله دکترا و اساتید راهنما

رساله دکترای اباذری، «منطق ذات هگل و هستی‌شناسی قدرت در سرمایه‌داری» (Hegel's Logic of Essence and the Ontology of Power in Capitalism) عنوان داشت. استاد راهنمای رساله، دین مویار (Dean Moyar) ـ یکی از شاخص‌ترین هگل‌پژوهان آمریکایی ـ بود. مشاوران رساله، شامل تری پینکارد (Terry Pinkard) (یکی از پر استنادترین هگل‌پژوهان جهان)، اکارت فورستر (Eckart Förster) (متخصص شاخص فلسفه آلمانی)، یتس‌حاق ملامد (Yitzhak Melamed) (متخصص شاخص فلسفه اسپینوزا و هگل)، و هنت دو ویس (Hent de Vries) (متخصص شاخص فلسفه قاره‌ای) ـ همگی از چهره‌های پر استناد فلسفه قاره‌ای معاصر ـ بودند.

این پشتوانه آکادمیک شاخص، شالوده اعتبار بین‌المللی پایدار اباذری در حوزه هگل‌پژوهی را تشکیل داد.

مسیر آکادمیک

پس از دکترا، اباذری در سلسله‌ای از نهادهای شاخص آکادمیک فعالیت کرد:

دانشگاه ایموری (Emory University)

اباذری در شمار پژوهشگران دانشگاه ایموری (Emory University) آمریکا قرار گرفت ـ یکی از معتبرترین دانشگاه‌های جنوب شرق آمریکا.

پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM)

پس از بازگشت به ایران، اباذری پژوهشگر ارشد در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (Institute for Research in Fundamental Sciences - IPM) بود ـ یکی از شاخص‌ترین مراکز پژوهشی ایران در حوزه‌های متنوع علوم پایه، علوم شناختی، و فلسفه. IPM، که در شمار معتبرترین نهادهای پژوهشی ایران قرار می‌گیرد، شالوده فعالیت پژوهشی پایدار او در ایران را تشکیل می‌داد.

گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف

محوری‌ترین فصل تجربه آکادمیک ایرانی اباذری، تدریس در گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف بود. دانشگاه صنعتی شریف، که در شمار معتبرترین دانشگاه‌های فنی-علمی ایران قرار می‌گیرد، شالوده پلتفرم تدریس پایدار او در ایران را تشکیل می‌داد. اباذری تا سال ۱۴۰۰ در این گروه تدریس می‌کرد.

دانشگاه بیلکنت (Bilkent University) ترکیه

پس از قطع همکاری با دانشگاه شریف، اباذری به دانشگاه بیلکنت (Bilkent University) آنکارا، ترکیه پیوست و استادیار فلسفه این دانشگاه شد. دانشگاه بیلکنت، که در شمار معتبرترین دانشگاه‌های خصوصی ترکیه قرار می‌گیرد، شالوده پلتفرم آکادمیک فعلی او را تشکیل می‌دهد.

آثار شاخص

از مهم‌ترین آثار آرش اباذری می‌توان به این موارد اشاره کرد:

کتاب «هستی‌شناسی قدرت هگل»

پر بازتاب‌ترین اثر اباذری، کتاب «هستی‌شناسی قدرت هگل: ساختار سلطه اجتماعی در سرمایه‌داری» (Hegel's Ontology of Power: The Structure of Social Domination in Capitalism) است که در سال ۲۰۲۰ توسط انتشارات دانشگاه کمبریج (Cambridge University Press) منتشر شد. این کتاب در ۲۱۸ صفحه و با شابک 978-1-108-83486-5 منتشر شده است.

بشنوید | هگل و مدرنیته‌های متعدد |دکتر آرش اباذری

چارچوب نظری کتاب

این کتاب، در شمار شاخص‌ترین آثار نسل جدید هگل‌پژوهی-انتقادی جهانی قرار می‌گیرد. در توصیف ناشر:

«تلاش‌های اخیر برای احیای فلسفه اجتماعی و سیاسی هگل، به دو شکل محدود بوده‌اند: نخست، با تمرکز بر «فلسفه حق» هگل، و دوم، با چارچوب تفسیری به‌طور کلی لیبرال. در مقابل این روند، آرش اباذری نشان می‌دهد که محل نظریه اجتماعی انتقادی واقعی هگل را باید در هستی‌شناسی او ـ به‌ویژه در «منطق ذات» در «علم منطق» ـ جستجو کرد. با بسیج ایده‌های مارکس و آدورنو، اباذری وارد اهمیت انتقادی پنهان منطق هگل می‌شود.»

نقدها و معرفی‌های شاخص

این کتاب، در نشریات شاخص بین‌المللی فلسفه بازتاب گسترده‌ای داشت:

●       پانل ویژه «Author Meets Critique» در Hegel Bulletin (۲۰۲۲, جلد ۴۳، شماره ۲، صص ۲۹۱-۳۰۴) ـ یکی از معتبرترین نشریات تخصصی هگل‌پژوهی جهان

●       نقد در Owl of Minerva توسط آلگرا د لاورنتیس (Allegra De Laurentiis) (۲۰۲۲)

●       نقد در Agora Journal for metafysisk spekulasjon توسط شور ساندویک استرم (Sjur Sandvik Strøm) (۲۰۲۲)

●       نقد در Philosophical Quarterly توسط ناهوم براون (Nahum Brown) (۲۰۲۲)

●       نقد در Philosophy in Review توسط شهریار خسروی (۲۰۲۴)

●       نقدهای کوتاهی از برایان اوکانر (Brian O'Connor) و تاد هدریک (Todd Hedrick)

●       پاسخ پر بازتاب اباذری به منتقدان در همان شماره Hegel Bulletin

مقالات شاخص بین‌المللی

از مهم‌ترین مقالات شاخص اباذری می‌توان به این موارد اشاره کرد:

●       «منطق قاعده‌ندیشی (Schein) هگل به مثابه ایدئولوژی برابری و آزادی در سرمایه‌داری» (Hegel Bulletin)

●       «خواندن فلسفه حق در پرتو منطق: هگل درباره امکان مدرنیته‌های متعدد» (در کتاب «فلسفه حق هگل»، انتشارات Routledge، ۲۰۲۲، ویراستاری: دین مویار، کیت پجت والش، سباستین رند)

●       «پاسخ به منتقدان «هستی‌شناسی قدرت هگل»» (Hegel Bulletin, ۲۰۲۲)

●       «مارکس و فقر» (Marx and Poverty) ـ در «راهنمای راتلج فقر و فلسفه» (۲۰۲۳)

●       «عمل سیاسی و امید به سوسیالیسم: یک منظر کانتی» (Politisches Handeln und Hoffnung auf den Sozialismus: eine kantische Perspektive) ـ Deutsche Zeitschrift für Philosophie (۲۰۲۴، جلد ۷۲، شماره ۴)

●       «محدودیت‌های سرمایه: ریشه‌های نظر مارکس در منطق هگل» (در دست انتشار، در کتاب «متافیزیک سرمایه»، انتشارات Bloomsbury)

●       «آیا دوگانه یا سه‌گانه بلوک ساختمانی جامعه است؟ فیشته در برابر سیمل» (در دست انتشار، در کتاب «فیشته و نظریه انتقادی»، انتشارات Routledge)

●       «فیشته و قوام‌یافتن اجتماعی سوژه» (دانشگاه تبریز، ۱۴۰۰)

آثار ترجمه

اباذری همچنین در عرصه ترجمه نیز فعالیت داشته:

●       «فردریش دورنمات: شهاب و اشترانیسکی و قهرمان ملی» نوشته فریدریش دورنمات ـ ترجمه آرش اباذری ـ نشر چشمه، ۱۳۸۸

بورس‌های شاخص بین‌المللی

اباذری در طول کارنامه آکادمیک خود، چند بورس شاخص بین‌المللی دریافت کرد:

بورس الکساندر فون هومبولت

اباذری برنده بورس الکساندر فون هومبولت (Alexander von Humboldt Fellowship) از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ بود. این بورس، که در شمار معتبرترین بورس‌های پژوهشی آلمان قرار می‌گیرد و سالانه به پژوهشگران شاخص جهان اعطا می‌شود، یکی از پر بازتاب‌ترین دستاوردهای آکادمیک بین‌المللی او محسوب می‌شود.

بورس ACLS/Mellon

اباذری همچنین برنده بورس ACLS/Mellon Fellowship از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ بود ـ یکی از معتبرترین بورس‌های شورای جوامع علمی آمریکا.

پرونده قطع همکاری با دانشگاه شریف (بهمن ۱۴۰۰)

پر بازتاب‌ترین فصل تجربه قضایی-آکادمیک اباذری در ایران، پرونده قطع همکاری با دانشگاه صنعتی شریف در بهمن ۱۴۰۰ بود.

زمینه

در اول بهمن ۱۴۰۰، فعالان دانشگاهی و برخی رسانه‌های داخلی از قطع همکاری دو استاد شاخص با دانشگاه‌های شهید بهشتی و صنعتی شریف خبر دادند: محمد فاضلی (جامعه‌شناس و استادیار دانشگاه شهید بهشتی) و آرش اباذری (استاد فلسفه دانشگاه صنعتی شریف). این هم‌زمانی، نشانه‌ای از روند گسترده تسویه آکادمیک در دولت سیزدهم محسوب می‌شد.

دلایل اعلام‌شده

طبق گزارش‌های منتشر شده، «روزنامه شریف» (حساب کاربری روزنامه دانشگاه در توییتر) اظهارات ابراهیم آزادگان (رئیس گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف) را بازتاب داد: «وزارت علوم، تحقیقات و فناوری صلاحیت آقای اباذری را رد کرده است.» ابراهیم آزادگان همچنین گفت: «وزارت علوم از ابتدا نیز مخالف جذب آرش اباذری بود.»

پاسخ رسمی دانشگاه شریف

روابط عمومی دانشگاه صنعتی شریف، در بیانیه‌ای رسمی، شایعه اخراج را تکذیب کرد و اعلام داشت که «اباذری رابطه استخدامی با شریف نداشته و فرایند استخدامش براساس روند قانونی وزارت علوم به نتیجه مثبت منجر نشده است.»

واکنش‌های گسترده

این پرونده، با واکنش‌های گسترده دانشجویی-آکادمیک همراه شد:

●       صبا آذرپیک (روزنامه‌نگار) در توییتر نوشت: «تسویه سیاسی اساتید دانشگاه شروع شد!»

●       انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف کارزار دانشجویی بازگشت را آغاز کرد و در پیامی نوشت: «خبر تلخ کنار گذاشتن دکتر آرش اباذری استاد فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف، اهالی دانشگاه شریف و خصوصا علاقمندان به ایشان را متأثر کرده است. در طول مدت حضور چندین ساله ایشان در دانشگاه شریف، دانشجویان و اساتید بسیاری از دانشکده‌های مختلف از سخنرانی‌ها، کلاس‌ها و راهنمایی‌های ایشان بهره برده‌اند.»

●       روزنامه شریف در متنی با عنوان «هم‌چنان برای اباذری» پی‌گیری کرد.

چارچوب فکری

آرش اباذری در طول کارنامه فکری-فلسفی خود، چارچوب فکری متمایزی صورت‌بندی کرده است.

خوانش هگل از منظر منطق ذات

محوری‌ترین چارچوب فکری اباذری، خوانش هگل از منظر «منطق ذات» (Logic of Essence) به‌جای «منطق مفهوم» (Logic of Concept) است. در نگاه او، خوانش‌های لیبرال غالب از هگل (که به فلسفه حق و منطق مفهوم تمرکز دارند)، شالوده اصلی نقد اجتماعی هگل را نادیده می‌گیرند.

پیوند هگل با مارکس و آدورنو

ویژگی متمایز چارچوب اباذری، پیوند زدن میان هگل، مارکس، و آدورنو است؛ پیوندی که در آن، منطق ذات هگل به‌عنوان شالوده نقد اجتماعی-اقتصادی سرمایه‌داری از منظر مارکسیستی-فرانکفورتی صورت‌بندی می‌شود.

نقد سرمایه‌داری از منظر هگلی-مارکسیستی

محوری‌ترین موضع تحلیلی اباذری، نقد سرمایه‌داری از منظر چارچوب هگلی-مارکسیستی است. در نگاه او:

●       «سلطه اجتماعی در سرمایه‌داری به واسطه توهم برابری و آزادی به دست می‌آید.»

●       «روابط تقابل (opposition) شالوده پلورالیسم به ظاهر سرمایه‌داری را تشکیل می‌دهد.»

●       «شالوده اصلی سلطه، تمامیت (totality) روابط اجتماعی سرمایه‌داری است.»

کاربست فلسفه برای فهم جامعه معاصر

ویژگی متمایز رویکرد اباذری، کاربست فلسفه آلمانی قرن ۱۹ (هگل، فیشته، کانت) برای فهم جامعه معاصر است. در آثار شاخص او، مفاهیم فلسفه آلمانی برای تحلیل سلطه، نابرابری، و قدرت در سرمایه‌داری معاصر به کار گرفته می‌شوند.

پروژه فعلی: نظریه سیاست رهایی‌بخش لوکاچ

پروژه فعلی پژوهشی اباذری، بررسی ماهیت کنش سیاسی از منظر سنت فلسفی آلمان است. در این چارچوب، او بر روی یک تک‌نگاری در باره نظریه سیاست رهایی‌بخش گئورک لوکاچ کار می‌کند ـ پروژه‌ای که در شمار شاخص‌ترین پروژه‌های نسل جدید نظریه انتقادی فارسی‌زبان قرار می‌گیرد.

حوزه‌های پژوهشی

از مهم‌ترین حوزه‌های پژوهشی اباذری می‌توان به این موارد اشاره کرد:

●       فلسفه آلمانی قرن نوزدهم

●       فلسفه هگل (تخصص ویژه)

●       فلسفه کانت

●       فلسفه فیشته

●       فلسفه مارکس

●       مکتب فرانکفورت (به‌ویژه آدورنو)

●       فلسفه گئورک لوکاچ (پروژه فعلی)

●       فلسفه سیاسی-اجتماعی

●       نظریه انتقادی

●       فلسفه قاره‌ای

ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها

آرش اباذری در شبکه‌ای از پیوندهای آکادمیک با چهره‌های شاخص فلسفه قاره‌ای-انتقادی فارسی‌زبان و بین‌المللی قرار دارد.

شبکه نزدیک: محمد فاضلی

محوری‌ترین پیوند نمادین اباذری در فضای ایرانی، با محمد فاضلی ـ جامعه‌شناس شاخص ایرانی که هم‌زمان با اباذری از دانشگاه شهید بهشتی کنار گذاشته شد ـ است. این هم‌زمانی، شالوده پیوند نمادین آن دو در گفتمان نقد به تسویه آکادمیک را تشکیل داد.

اساتید راهنما در جانز هاپکینز

در سطح آکادمیک بین‌المللی، رابطه اباذری با دین مویار، تری پینکارد، اکارت فورستر، یتس‌حاق ملامد، و هنت دو ویس ـ هم اساتید راهنما و مشاور رساله او ـ شبکه نزدیک آکادمیک بین‌المللی او را تشکیل می‌دهد.

دانشگاه بیلکنت

در سطح آکادمیک فعلی، رابطه او با گروه فلسفه دانشگاه بیلکنت و چهره‌های شاخص فلسفه قاره‌ای ترکیه، شبکه نزدیک فعلی او را تشکیل می‌دهد.

شبکه گسترده هگل‌پژوهان بین‌المللی

در سطح بین‌المللی، رابطه اباذری با هگل‌پژوهان شاخص جهانی (همچون منتقدان و بررسی‌کنندگان کتابش: برایان اوکانر، تاد هدریک، آلگرا د لاورنتیس، شور ساندویک استرم، ناهوم براون، شهریار خسروی)، شبکه پر بازتاب جهانی او را تشکیل می‌دهد.

دانشجویان دانشگاه شریف

در سطح ایرانی، رابطه پایدار اباذری با نسلی از دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف ـ که در طول سال‌های تدریس او در گروه فلسفه علم با او همکار بودند ـ شبکه نزدیک شاگردان او را تشکیل می‌دهد. این شبکه، در کارزار «همچنان برای اباذری» پس از قطع همکاری دانشگاه شریف با او، بازتاب پر بازتابی یافت.

جمع‌بندی

آرش اباذری، یکی از پر بازتاب‌ترین و در عین حال پر استنادترین چهره‌های نسل جدید فیلسوفان قاره‌ای-انتقادی ایرانی در سپهر آکادمیک بین‌المللی است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از مسیر تحصیلی متمایز از پزشکی به فلسفه (دکترای عمومی پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی تهران، کارشناسی ارشد فلسفه از دانشگاه اسکس انگلستان، و دکترای فلسفه از دانشگاه شاخص جانز هاپکینز در ۲۰۱۷ زیر نظر دین مویار)، انتشار کتاب پر بازتاب «هستی‌شناسی قدرت هگل: ساختار سلطه اجتماعی در سرمایه‌داری» توسط انتشارات دانشگاه کمبریج در ۲۰۲۰ (که در شمار شاخص‌ترین آثار نسل جدید هگل‌پژوهی-انتقادی جهانی قرار گرفت و پانل ویژه «Author Meets Critique» در Hegel Bulletin به آن اختصاص یافت)، حضور پایدار آکادمیک در نهادهای شاخص بین‌المللی و ایرانی (شامل دانشگاه ایموری، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف، و در نهایت دانشگاه بیلکنت ترکیه)، دریافت بورس‌های پر بازتاب بین‌المللی (شامل بورس الکساندر فون هومبولت از ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴، و بورس ACLS/Mellon از ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶)، تولید مقالات شاخص متعدد در نشریات معتبر بین‌المللی (شامل Hegel Bulletin، Deutsche Zeitschrift für Philosophie، و کتاب‌های راتلج و بلومزبری)، پرونده پر بازتاب قطع همکاری با دانشگاه صنعتی شریف در بهمن ۱۴۰۰ همزمان با محمد فاضلی که با واکنش‌های گسترده دانشجویی-آکادمیک همراه شد، پیوستن به دانشگاه شاخص بیلکنت ترکیه به‌عنوان استادیار، و در نهایت، نقش‌آفرینی پایدار به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین نمایندگان نسل جوان فلسفه قاره‌ای-انتقادی ایرانی در سپهر بین‌المللی، جایگاهی منحصربه‌فرد در ساختار فکری-آکادمیک فلسفه قاره‌ای فارسی‌زبان معاصر اشغال کرده است.

ویژگی متمایز آرش اباذری، در سطح اول، جایگاه پیشگامانه او در هگل‌پژوهی نوآورانه از منظر «منطق ذات» است؛ خوانشی که در آن، یک فیلسوف نسل جوان، در نقطه مقابل سنت لیبرال غالب در هگل‌پژوهی، چارچوبی نظری متمایز برای فهم انتقادی هگل ارائه می‌کند. این جایگاه، که در میان فیلسوفان جوان ایرانی نسبتاً نادر است و با اعتبار بین‌المللی شاخص همراه است، یکی از وجوه قابل توجه میراث فکری اوست. در سطح دوم، مسیر تحصیلی متمایز از پزشکی به فلسفه ـ که او را به یکی از معدود فیلسوفان ایرانی با پشتوانه پزشکی بدل می‌کند ـ یکی از وجوه قابل توجه چندبعدی هویت او محسوب می‌شود. در سطح سوم، توانمندی استثنایی در پل‌زدن میان سنت‌های آکادمیک ایرانی، انگلیسی، آمریکایی، و ترکی ـ که در مسیر تحصیلی-حرفه‌ای او بازتاب یافته ـ یکی از وجوه قابل توجه چندبعدی شخصیت آکادمیک اوست.

از منظر تحلیلی، جایگاه اباذری، نمونه‌ای از پدیده «فیلسوف نسل جوان-بین‌المللی-منتقد-تبعیدی» در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که در آن، یک پژوهشگر آکادمیک با پشتوانه شاخص بین‌المللی، در طول دهه‌ها، در عرصه‌های متعدد پژوهش، تدریس، و گفتمان‌سازی نقش‌آفرینی پایدار می‌یابد ـ هرچند که در نتیجه فشارهای داخلی، در نهایت در نهادهای خارج از ایران فعالیت می‌کند. این الگو، که در میان نسل جوان فیلسوفان ایرانی نمونه‌های دیگری نیز دارد، در اباذری با ویژگی پر بازتاب کتاب کمبریج و جایگاه شاخص در هگل‌پژوهی بین‌المللی، بازتاب ویژه‌ای یافته است.

آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که اباذری در آثار و مواضع خود به آنها پرداخته ـ از خوانش انتقادی هگل از منظر منطق ذات، نقد سرمایه‌داری از منظر هگلی-مارکسیستی، توهم برابری و آزادی در سرمایه‌داری، روابط تقابل در پلورالیسم سرمایه‌داری، نظریه سیاست رهایی‌بخش لوکاچ، فیشته و قوام اجتماعی سوژه، و مارکس و فقر ـ از پر بحث‌ترین موضوعات گفتمان فلسفه قاره‌ای-انتقادی معاصر باقی مانده‌اند. در شرایطی که فضای فکری ایران در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های خود قرار دارد ـ به‌ویژه پس از خیزش ۱۴۰۱، جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴، و موج پیوسته تسویه آکادمیک ـ صدای فلسفی اباذری، با ترکیب اعتبار آکادمیک بین‌المللی شاخص، چارچوب نظری متمایز، و موضع نقادانه پایدار، یکی از مرجع‌های اصلی این گفت‌وگو در فضای رسانه‌ای-آکادمیک فارسی‌زبان دیاسپورا محسوب می‌شود.

سوالات متداول

آرش اباذری کیست؟

آرش اباذری، فیلسوف ایرانی، استادیار فلسفه دانشگاه بیلکنت (Bilkent University) ترکیه، متخصص فلسفه آلمانی قرن نوزدهم به‌ویژه فلسفه هگل، فلسفه سیاسی-اجتماعی است. او در شمار پر بازتاب‌ترین نمایندگان نسل جوان فیلسوفان قاره‌ای-انتقادی ایرانی در سپهر آکادمیک بین‌المللی قرار می‌گیرد.

تحصیلات آرش اباذری چیست؟

اباذری مسیر تحصیلی متمایزی دارد: ابتدا دکترای عمومی پزشکی (M.D.) را از دانشگاه علوم پزشکی تهران دریافت کرد. سپس کارشناسی ارشد فلسفه را از دانشگاه اسکس (University of Essex) انگلستان و در نهایت دکترای فلسفه را از دانشگاه شاخص جانز هاپکینز آمریکا در سال ۲۰۱۷ دریافت کرد. استاد راهنمای رساله او دین مویار (Dean Moyar) بود.

مهم‌ترین کتاب اباذری چیست؟

پر بازتاب‌ترین اثر اباذری، کتاب «هستی‌شناسی قدرت هگل: ساختار سلطه اجتماعی در سرمایه‌داری» (Hegel's Ontology of Power: The Structure of Social Domination in Capitalism) است که در سال ۲۰۲۰ توسط انتشارات دانشگاه کمبریج (Cambridge University Press) منتشر شد. این کتاب در شمار شاخص‌ترین آثار نسل جدید هگل‌پژوهی-انتقادی جهانی قرار گرفت و پانل ویژه «Author Meets Critique» در Hegel Bulletin (۲۰۲۲) به آن اختصاص یافت.

چارچوب نظری کتاب اباذری چیست؟

در این کتاب، اباذری استدلال می‌کند که «محل نظریه اجتماعی انتقادی واقعی هگل را باید در هستی‌شناسی او ـ به‌ویژه در «منطق ذات» در «علم منطق» ـ جستجو کرد» (در نقطه مقابل خوانش‌های لیبرال غالب با تمرکز بر «فلسفه حق»). با بسیج ایده‌های مارکس و آدورنو، اباذری استدلال می‌کند که «سلطه اجتماعی در سرمایه‌داری به واسطه توهم برابری و آزادی به دست می‌آید».

حوزه‌های پژوهشی اباذری چیست؟

از مهم‌ترین حوزه‌های پژوهشی اباذری می‌توان به این موارد اشاره کرد: فلسفه آلمانی قرن نوزدهم، فلسفه هگل (تخصص ویژه)، فلسفه کانت، فیشته، مارکس، مکتب فرانکفورت (به‌ویژه آدورنو)، فلسفه گئورک لوکاچ (پروژه فعلی)، فلسفه سیاسی-اجتماعی، و نظریه انتقادی.

بورس‌های بین‌المللی اباذری چه بوده‌اند؟

اباذری برنده بورس الکساندر فون هومبولت (Alexander von Humboldt Fellowship) از ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ و بورس ACLS/Mellon Fellowship از ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ بوده است.

چرا اباذری از دانشگاه شریف کنار گذاشته شد؟

در بهمن ۱۴۰۰، همزمان با قطع همکاری دانشگاه شهید بهشتی با محمد فاضلی، دانشگاه صنعتی شریف نیز همکاری خود با آرش اباذری را قطع کرد. به گفته ابراهیم آزادگان (رئیس گروه فلسفه علم دانشگاه شریف): «وزارت علوم، تحقیقات و فناوری صلاحیت آقای اباذری را رد کرده است» و «وزارت علوم از ابتدا نیز مخالف جذب اباذری بود.» پاسخ رسمی دانشگاه شریف این بود که «اباذری رابطه استخدامی با شریف نداشته و فرایند استخدامش به نتیجه مثبت منجر نشده است.»

واکنش‌ها به قطع همکاری چه بود؟

این پرونده با واکنش‌های گسترده دانشجویی-آکادمیک همراه شد. انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف کارزار دانشجویی بازگشت را راه‌اندازی کرد. روزنامه شریف در متنی با عنوان «هم‌چنان برای اباذری» پی‌گیری کرد. صبا آذرپیک (روزنامه‌نگار) نوشت: «تسویه سیاسی اساتید دانشگاه شروع شد!»

دانشگاه بیلکنت چیست؟

دانشگاه بیلکنت (Bilkent University) که اباذری در آن استادیار فلسفه است، در شمار معتبرترین دانشگاه‌های خصوصی ترکیه قرار می‌گیرد و در آنکارا مستقر است. این دانشگاه، شالوده پلتفرم آکادمیک فعلی اباذری را تشکیل می‌دهد.

پروژه پژوهشی فعلی اباذری چیست؟

پروژه فعلی پژوهشی اباذری، بررسی ماهیت کنش سیاسی از منظر سنت فلسفی آلمان است. در این چارچوب، او بر روی یک تک‌نگاری در باره نظریه سیاست رهایی‌بخش گئورک لوکاچ کار می‌کند.

نهادهای آکادمیک پیشین اباذری کدام بودند؟

اباذری در نهادهای شاخص آکادمیک متعددی فعالیت کرده است: دانشگاه ایموری (Emory University) آمریکا، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) ایران، و گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف (تا ۱۴۰۰).

آیا آرش اباذری همچنان فعال است؟

بله، آرش اباذری به‌عنوان استادیار فلسفه دانشگاه بیلکنت ترکیه و یکی از پر بازتاب‌ترین فیلسوفان نسل جوان ایرانی در سپهر آکادمیک بین‌المللی، در عرصه پژوهش-تدریس فعال است. حضور پی‌گیر او در انتشار مقالات شاخص بین‌المللی در نشریات معتبر (همچون Hegel Bulletin، Deutsche Zeitschrift für Philosophie)، کار بر روی تک‌نگاری جدید پیرامون نظریه سیاست رهایی‌بخش گئورک لوکاچ، و سخنرانی‌های شاخص در محافل آکادمیک بین‌المللی، نشانه‌ای از فعالیت پایدار اوست. مواضع فلسفی او پیرامون خوانش انتقادی هگل، نقد سرمایه‌داری از منظر هگلی-مارکسیستی، و نظریه انتقادی، در فضای رسانه‌ای-آکادمیک فارسی‌زبان و بین‌المللی همچنان بازتاب گسترده‌ای دارد.