علی‌اشرف صادقی، زبان‌شناس برجسته ایرانی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی و سرپرست طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی»، یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های زبان‌شناسی فارسی در نزدیک به شش دهه گذشته است. او که با پشتوانه تحصیلی شاخص در دو سنت آکادمیک متفاوت — لیسانس ادبیات فارسی از دانشگاه تهران و دکترای زبان‌شناسی همگانی از دانشگاه سوربن پاریس — توانست پلی میان سنت ادبیات کلاسیک فارسی و زبان‌شناسی نوین جهانی ایجاد کند، در طول کارنامه خود مجله شاخص «زبان‌شناسی» را در ۱۳۶۳ پایه‌گذاری کرد، ده‌ها اثر مرجع در حوزه دستور زبان، تاریخ زبان، گویش‌شناسی و تصحیح متون کلاسیک تألیف کرد، و از سال ۱۳۸۶ سرپرستی بزرگ‌ترین پروژه فرهنگ‌نویسی فارسی پس از «لغت‌نامه دهخدا» را بر عهده دارد. صادقی که به‌عنوان «چهره ماندگار» در حوزه ادبیات شناخته می‌شود و برنده جایزه ادبی و تاریخی بنیاد افشار (۱۳۹۷) است، در سال‌های اخیر ۱۰ هزار جلد کتاب از کتابخانه شخصی خود را به فرهنگستان اهدا کرد.
علی‌اشرف صادقی کیست؟
علی‌اشرف صادقی (متولد ۲۵ اردیبهشت ۱۳۲۰ در قم)، زبان‌شناس برجسته ایرانی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، مدیر گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان، سرپرست طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی»، و چهره ماندگار در حوزه ادبیات، یکی از پر بازتاب‌ترین و در عین حال تأثیرگذارترین چهره‌های زبان‌شناسی فارسی در نزدیک به شش دهه گذشته است که با مسیری منحصربه‌فرد ـ از پشتوانه تحصیلی شاخص در دو سنت آکادمیک متفاوت (لیسانس ادبیات فارسی از دانشگاه تهران در ۱۳۴۱ و دکترای زبان‌شناسی همگانی از دانشگاه سوربن پاریس در ۱۳۴۶)، تا استخدام در گروه زبان‌شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران در ۱۳۴۸ و دستیابی به رتبه ۲۰ استادی (یکی از بالاترین رتبه‌های آکادمیک ایران)، تا عضویت پایدار در فرهنگستان زبان و ادب فارسی از ۲۵ تیرماه ۱۳۷۰، تا پایه‌گذاری مجله شاخص «زبان‌شناسی» در سال ۱۳۶۳ (که تا سال ۱۳۸۶ سردبیر آن بود)، و در نهایت، سرپرستی پر بازتاب طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی» ـ پروژه‌ای راهبردی که از سال ۱۳۸۶ در گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در دست تدوین است و جلد نخست آن (حرف آ) در ۱۳۹۲، جلد دوم در ۱۳۹۵/۹۷، و جلدهای سوم و چهارم در سال‌های بعد منتشر شده‌اند ـ یکی از شاخص‌ترین معماران سنت زبان‌شناسی و فرهنگ‌نویسی معاصر فارسی محسوب می‌شود. صادقی، که در شمار معدود چهره‌های شاخص ایرانی شناخته‌شده به‌عنوان «چهره ماندگار در حوزه ادبیات» قرار می‌گیرد و برنده بیست‌وپنجمین جایزه ادبی و تاریخی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی (۱۳۹۷) است، در طول کارنامه فکری-آکادمیک خود، با آثار شاخصی همچون «دستور زبان فارسی» (در سه جلد، با همکاری غلامرضا ارژنگ)، «تکوین زبان فارسی»، «مسائل تاریخی زبان فارسی»، «نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی»، «فارسی قمی»، تصحیح‌های ارزشمندی همچون «لغت فرس اسدی» و «فرهنگ فارسی مدرسه سپهسالار»، «فرهنگ املایی خط فارسی»، و ترجمه‌های شاخصی همچون «زبان‌های ایرانی» اثر یوری ارانسکی و دو فصل از «زبان‌شناسی نوین: نتایج انقلاب چامسکی» اثر نیل اسمیت و دیردری ویلسون، شالوده پیوند زبان‌شناسی نوین جهان با سنت ادبیات فارسی را تشکیل داده است.
اهمیت علی‌اشرف صادقی در سپهر فکری-آکادمیک ایران معاصر از چند جهت قابل بررسی است. نخست، توانمندی استثنایی او در پل‌زدن میان سنت ادبیات کلاسیک فارسی و زبان‌شناسی نوین جهانی ـ که در ترکیب لیسانس ادبیات فارسی از دانشگاه تهران و دکترای زبان‌شناسی همگانی از دانشگاه سوربن بازتاب یافته ـ شالوده دیدگاه دوگانه او در فهم زبان فارسی را تشکیل می‌دهد. دوم، سهم پیشگامانه او در تأسیس و توسعه نهادهای فرهنگ‌نویسی و زبان‌شناسی ـ از طریق پایه‌گذاری مجله شاخص «زبان‌شناسی» در ۱۳۶۳، مدیریت گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان، و دبیری مجله «فرهنگ‌نویسی» ـ که او را به یکی از معماران اصلی زیرساخت آکادمیک این حوزه در ایران بدل کرده است. سوم، سرپرستی پر بازتاب طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی» ـ بزرگ‌ترین پروژه فرهنگ‌نویسی فارسی پس از «لغت‌نامه دهخدا» ـ که در فاصله سال‌های ۱۳۸۶ تا کنون به انتشار چهار جلد رسیده و در شمار شاخص‌ترین آثار فرهنگ‌نویسی فارسی محسوب می‌شود. چهارم، سهم ارزشمند در تصحیح متون کلاسیک ـ به‌ویژه تصحیح «لغت فرس اسدی» (یکی از کهن‌ترین فرهنگ‌های فارسی) و «فرهنگ فارسی مدرسه سپهسالار» ـ که او را به یکی از مصححان شاخص متون زبان‌شناختی ایران بدل می‌کند. پنجم، تخصص متمایز در گویش‌شناسی فارسی ـ به‌ویژه با کتاب «فارسی قمی» که در آن، گویش بومی زادگاه او در قم بررسی می‌شود، و «نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی» ـ که او را به یکی از مرجع‌های اصلی این حوزه بدل می‌کند.
صادقی در یکی از مواضع شاخص اخیر خود، در حرکتی نمادین، ۱۰ هزار نسخه کتاب از کتابخانه شخصی خود را به کتابخانه فرهنگستان زبان و ادب فارسی اهدا کرد ـ موضوعی که در فضای رسانه‌ای فارسی‌زبان بازتاب گسترده‌ای داشت. به گفته امید طبیب‌زاده (عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی): «حدود ۳۰ سال پیش با جمعی از دوستان برای انجام مصاحبه‌ای با استاد علی‌اشرف صادقی به منزل ایشان رفتیم. آنچه در بدو ورود بیش از هر چیز توجه ما را به خود جلب کرد، کتابخانه عظیم و بسیار مفصل و ارزشمند ایشان بود. دکتر صادقی یک طبقه از منزل خود را به کتاب‌هایش اختصاص داده بود و برای ما تماشای آن همه کتاب عالی، بدون ذره‌ای گردوغبار در منزلی مسکونی، واقعاً حیرت‌آور و غبطه‌برانگیز بود.»
زندگی و پیشینه
علی‌اشرف صادقی در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۲۰ در شهر قم ـ یکی از کانون‌های مهم فرهنگی-مذهبی ایران ـ به دنیا آمد. تولد در آغاز دهه ۲۰ شمسی، صادقی را در نسلی قرار می‌دهد که در سن نوجوانی، با وقایع پایان حکومت محمدرضا شاه پهلوی و در سن جوانی، با لحظه پیروزی انقلاب اسلامی هم‌زمان شد و در سن میان‌سالی، در فضای پسا-انقلابی، فعالیت‌های آکادمیک شاخص خود را آغاز کرد.
خانواده
صادقی در خانواده‌ای مذهبی در قم متولد شد. پدرش معلم بود. پدربزرگش، اشرف‌الواعظین، واعظ بود. پدر پدربزرگش نیز مجتهد بود. این پشتوانه خانوادگی مذهبی، شالوده پیوند او با سنت دانش حوزوی-ادبی فارسی را تشکیل می‌داد.
تحصیلات
مسیر تحصیلی صادقی، یکی از پربارترین مسیرهای آکادمیک در حوزه زبان‌شناسی فارسی است.
دوران مدرسه
صادقی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در دبیرستان حکیم نظامی قم به پایان رساند و دیپلم ادبی دریافت کرد.
دانشگاه تهران (۱۳۳۸-۱۳۴۱)
در سال ۱۳۳۸، صادقی به دانشگاه تهران رفت و در رشته ادبیات فارسی در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تحصیل کرد. در ۱۳۴۱، با اخذ مدرک لیسانس ادبیات فارسی فارغ‌التحصیل شد.
دانشگاه سوربن پاریس (۱۳۴۲-۱۳۴۶)
در سال ۱۳۴۲، صادقی به دانشگاه سوربن پاریس رفت و در رشته زبان‌شناسی همگانی ادامه تحصیل داد. در ۱۳۴۶، با اخذ مدرک دکترای زبان‌شناسی همگانی از دانشگاه سوربن، به ایران بازگشت.
این پشتوانه دوگانه ـ ادبیات فارسی از دانشگاه تهران و زبان‌شناسی همگانی از سوربن ـ شالوده توانمندی متمایز او در پل‌زدن میان سنت ادبیات کلاسیک فارسی و زبان‌شناسی نوین جهانی را تشکیل داد.
استادی دانشگاه تهران (۱۳۴۸ به بعد)
در سال ۱۳۴۸، صادقی به استخدام گروه زبان‌شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران درآمد و در طول دهه‌های بعدی، با ارتقای پی‌گیر، به رتبه ۲۰ استادی ـ یکی از بالاترین رتبه‌های آکادمیک ایران ـ دست یافت. دوره تدریس بلندمدت او در دانشگاه تهران، شالوده تربیت چندین نسل از زبان‌شناسان شاخص فارسی‌زبان را تشکیل داد.
عضویت در فرهنگستان زبان و ادب فارسی
از ۲۵ تیرماه ۱۳۷۰، صادقی به‌عنوان عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی انتخاب شد ـ سمتی که او را در شمار شاخص‌ترین چهره‌های نهادینه‌سازی زبان فارسی در ایران قرار می‌دهد.
مدیریت گروه فرهنگ‌نویسی
در ساختار فرهنگستان، صادقی مدیر گروه فرهنگ‌نویسی است ـ سمتی که او را در شمار محوری‌ترین چهره‌های سیاست‌گذاری در حوزه فرهنگ‌نویسی فارسی قرار می‌دهد.
دبیری مجله «فرهنگ‌نویسی»
صادقی همچنین دبیر مجله «فرهنگ‌نویسی» فرهنگستان است ـ نشریه تخصصی شاخص در این حوزه.
پایه‌گذاری مجله «زبان‌شناسی»
محوری‌ترین فصل کارنامه نشر تخصصی صادقی، پایه‌گذاری مجله شاخص «زبان‌شناسی» در سال ۱۳۶۳ بود. این مجله، که تا سال ۱۳۸۶ صادقی سردبیر آن بود، در شمار شاخص‌ترین نشریات تخصصی زبان‌شناسی فارسی‌زبان محسوب می‌شود و شالوده شکل‌گیری گفتمان حرفه‌ای زبان‌شناسی در ایران را تشکیل داده است.
طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی»
پر بازتاب‌ترین پروژه کارنامه فرهنگ‌نویسی صادقی، سرپرستی طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی» است.
درباره طرح
این طرح، که از اواسط دهه ۱۳۷۰، با حمایت فرهنگستان زبان و ادب فارسی زیر نظر علی‌اشرف صادقی آغاز شده، در شمار بزرگ‌ترین پروژه‌های فرهنگ‌نویسی فارسی پس از «لغت‌نامه دهخدا» قرار می‌گیرد. «فرهنگ جامع زبان فارسی» فرهنگی تاریخی است که از سال ۱۳۸۶ در گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در دست تدوین است.
روند انتشار
● جلد ۱ (حرف آ): سال ۱۳۹۲
● جلد ۲ (ا-اخیی): سال ۱۳۹۵/۹۷
● جلد ۳: انتشار یافته
● جلد ۴: در آستانه انتشار (طبق گزارش‌های ۱۴۰۴)
اهمیت طرح
این طرح، به دلیل ساختار خاص آن، عملاً بخش عظیمی از مفاد فرهنگ آماده شده و به‌تدریج منتشر می‌شود ـ ویژگی‌ای که در شمار شاخص‌ترین وجوه روش‌شناختی طرح محسوب می‌شود. به گفته امید طبیب‌زاده: «این فرهنگ ریشه‌های ما را در این خاک هرچه عمیق‌تر می‌گرداند.»
بشنوید | تاریخچه پیدایش زبان فارسی_ دکتر علی‌اشرف صادقی
قسمت اول
قسمت دوم
آثار شاخص
از مهم‌ترین آثار صادقی می‌توان به این موارد اشاره کرد:
تألیف
● «دستور زبان فارسی» (در ۳ جلد، با همکاری غلامرضا ارژنگ)
● «تکوین زبان فارسی»
● «مسائل تاریخی زبان فارسی» (انتشارات سخن، ۱۳۸۰)
● «نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی» (فرهنگستان زبان و ادب فارسی و مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۹)
● «فارسی قمی» (مطالعه گویش بومی زادگاه)
● «فرهنگ املایی خط فارسی» (با همکاری زهرا زندی‌مقدم، بر اساس دستور خط فارسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی)
تصحیح
● «لغت فرس اسدی» (تصحیح یکی از کهن‌ترین فرهنگ‌های فارسی)
● «فرهنگ فارسی مدرسه سپهسالار»
● «الابنیه عن حقایق الادویه (روضة الانس و منفعة النفس)» اثر موفق بن علی هروی (مقدمه)
ترجمه
● «زبان‌های ایرانی» اثر یوری ارانسکی (انتشارات سخن، ۱۳۷۸)
● «زبان‌شناسی نوین: نتایج انقلاب چامسکی» (ترجمه دو فصل) از نیل اسمیت و دیردری ویلسون (انتشارات آگاه، ۱۳۶۷)
ویرایش علمی
● «لهجه تهرانی» اثر لازار ساموئیلوویچ پی‌سیکوف
آثار جمعی
● «یادنامه دکتر احمد تفضلی» (انتشارات سخن، ۱۳۷۹)
سرپرستی
● «فرهنگ جامع زبان فارسی» (طرح، مقدمه، ویرایش نهایی، سرپرستی)
دیگر فعالیت‌های آکادمیک
علاوه بر سمت‌های اصلی، صادقی در نهادهای متعدد دیگری نیز فعالیت داشته است:
● عضو شورای ویرایش زبان فارسی در صدا و سیما
● عضو شورای علمی دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی
● ویراستار «دانشنامه ایران و اسلام»
● ویراستار «دانشنامه جهان اسلام»
● ویراستار «دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی»
افتخارات و جوایز
چهره ماندگار
صادقی به‌عنوان «چهره ماندگار» در حوزه ادبیات معرفی شده است ـ یکی از معتبرترین جوایز ایران در عرصه آکادمیک-فرهنگی که به چهره‌های شاخص حوزه‌های مختلف دانش و هنر اعطا می‌شود.
جایزه بنیاد محمود افشار
صادقی برنده بیست‌وپنجمین جایزه ادبی و تاریخی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی در سال ۱۳۹۷ شد ـ یکی از معتبرترین جوایز ایرانی در حوزه ادبیات و تاریخ.
اهدای ۱۰ هزار جلد کتاب به فرهنگستان
در یکی از حرکت‌های نمادین شاخص اخیر، صادقی ۱۰ هزار نسخه کتاب از کتابخانه شخصی خود را به کتابخانه فرهنگستان زبان و ادب فارسی اهدا کرد. این اقدام، که در گزارش‌های منتشر شده در سال ۱۴۰۴ بازتاب گسترده‌ای داشت، یکی از شاخص‌ترین موارد اهدای مجموعه‌های شخصی به نهادهای آکادمیک ایران محسوب می‌شد.
چارچوب فکری
علی‌اشرف صادقی در طول کارنامه آکادمیک خود، چارچوب فکری متمایزی صورت‌بندی کرده است.
پیوند زبان‌شناسی نوین با سنت ادبیات فارسی
محوری‌ترین چارچوب آکادمیک صادقی، پیوند زدن میان زبان‌شناسی نوین جهانی و سنت ادبیات کلاسیک فارسی است. این چارچوب، که در پشتوانه تحصیلی دوگانه او (ادبیات فارسی + زبان‌شناسی همگانی) ریشه دارد، شالوده آثار شاخص او را تشکیل می‌دهد.
تأکید بر زبان‌شناسی تاریخی
یکی از وجوه متمایز چارچوب فکری صادقی، تأکید بر زبان‌شناسی تاریخی است. آثار شاخصی همچون «مسائل تاریخی زبان فارسی» و «تکوین زبان فارسی»، شالوده این رویکرد را تشکیل می‌دهند ـ رویکردی که در آن، سیر تاریخی شکل‌گیری و تحول زبان فارسی به‌عنوان محور اصلی تحلیل قرار می‌گیرد.
تخصص در گویش‌شناسی
ویژگی دیگر چارچوب فکری صادقی، تخصص در گویش‌شناسی فارسی است. آثاری همچون «نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی» و «فارسی قمی»، شالوده این تخصص را تشکیل می‌دهند.
نقد فرهنگ‌های موجود
در یکی از مواضع شاخص خود، صادقی به نقد برخی فرهنگ‌های شاخص فارسی پرداخته است. در نگاه او، «فرهنگ سخن، فرهنگ زبان کهن ادبیات فارسی نیست» ـ موضعی که بازتاب‌دهنده نگاه نقادانه‌اش به فرهنگ‌نویسی فارسی معاصر است.
ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها
علی‌اشرف صادقی در شبکه‌ای از پیوندهای آکادمیک با چهره‌های شاخص زبان‌شناسی و ادبیات فارسی قرار دارد.
هم‌نسلان و همکاران
در سطح هم‌نسلی، رابطه صادقی با ابوالحسن نجفی (زبان‌شناس و ادیب شاخص ایرانی)، غلامرضا ارژنگ (همکار در تألیف «دستور زبان فارسی»)، و احمد تفضلی (که یادنامه او را به همراه دیگران تدوین کرد)، شبکه نزدیک آکادمیک او را تشکیل می‌دهد.
نسل جدید
در سطح نسل جدید، رابطه او با زهرا زندی‌مقدم (همکار در تألیف «فرهنگ املایی خط فارسی») و امید طبیب‌زاده (عضو فرهنگستان و یکی از معرفی‌کنندگان آثار اخیر او)، شبکه نسل جدید آکادمیک او را تشکیل می‌دهد.
نهادهای شاخص
در سطح نهادی، رابطه پایدار صادقی با فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دانشگاه تهران، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه ایران و اسلام، و دانشنامه جهان اسلام، شبکه نهادی او را تشکیل می‌دهد.
میراث‌داران زبان‌شناسی جهانی
در سطح بین‌المللی، رابطه او با سنت‌های زبان‌شناسی غربی ـ به‌ویژه دانشگاه سوربن پاریس و سنت ساختارگرایانه فرانسوی ـ و همچنین زبان‌شناسی روسی-شوروی (با ترجمه آثار یوری ارانسکی و لازار ساموئیلوویچ پی‌سیکوف)، شبکه ارتباطات بین‌المللی او را شکل می‌دهد.
جمع‌بندی
علی‌اشرف صادقی، یکی از شاخص‌ترین و در عین حال تأثیرگذارترین چهره‌های زبان‌شناسی فارسی در نزدیک به شش دهه گذشته است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از پشتوانه تحصیلی شاخص در دو سنت آکادمیک متفاوت (لیسانس ادبیات فارسی از دانشگاه تهران و دکترای زبان‌شناسی همگانی از دانشگاه سوربن پاریس)، حدود نیم قرن تدریس در گروه زبان‌شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به‌عنوان استاد رتبه ۲۰، عضویت پایدار در فرهنگستان زبان و ادب فارسی به‌عنوان عضو پیوسته از ۲۵ تیرماه ۱۳۷۰، مدیریت گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان، دبیری مجله «فرهنگ‌نویسی»، پایه‌گذاری مجله شاخص «زبان‌شناسی» در ۱۳۶۳ و سردبیری آن تا ۱۳۸۶، سرپرستی پر بازتاب طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی» (بزرگ‌ترین پروژه فرهنگ‌نویسی فارسی پس از لغت‌نامه دهخدا)، تولید آثار شاخص متعدد در حوزه‌های دستور زبان فارسی، تاریخ زبان فارسی، گویش‌شناسی، فرهنگ‌نویسی، تصحیح متون کلاسیک، و ترجمه آثار زبان‌شناسی جهانی، عضویت در شوراهای ویرایش شاخص (شامل صدا و سیما، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه ایران و اسلام، و دانشنامه جهان اسلام)، و در نهایت، شناخت به‌عنوان چهره ماندگار در حوزه ادبیات و دریافت بیست‌وپنجمین جایزه ادبی و تاریخی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی در ۱۳۹۷، جایگاهی منحصربه‌فرد در ساختار فکری-آکادمیک زبان‌شناسی فارسی اشغال کرده است.
ویژگی متمایز علی‌اشرف صادقی، در سطح اول، توانمندی استثنایی او در پل‌زدن میان زبان‌شناسی نوین جهانی و سنت ادبیات کلاسیک فارسی است؛ توانمندی‌ای که در آن، یک پژوهشگر با پشتوانه دوگانه آکادمیک، چارچوبی متمایز برای تحلیل زبان فارسی ارائه می‌کند. این پیوند، که در میان زبان‌شناسان فارسی نمونه‌های دیگری نیز دارد، در صادقی با ویژگی تخصص ویژه در فرهنگ‌نویسی و زبان‌شناسی تاریخی، بازتاب ویژه‌ای یافته است. در سطح دوم، سرپرستی پر بازتاب طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی» ـ بزرگ‌ترین پروژه فرهنگ‌نویسی فارسی پس از لغت‌نامه دهخدا ـ یکی از پر بازتاب‌ترین میراث او محسوب می‌شود؛ پروژه‌ای که از سال ۱۳۸۶ آغاز شده و تا ۱۴۰۴ به انتشار چهار جلد رسیده است. در سطح سوم، سهم پایدار در تأسیس و توسعه نهادهای فرهنگ‌نویسی و زبان‌شناسی ایران ـ از طریق پایه‌گذاری مجله «زبان‌شناسی»، مدیریت گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان، و عضویت در شوراهای ویرایش متعدد ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت آکادمیک اوست.
از منظر تحلیلی، جایگاه صادقی، نمونه‌ای از پدیده «زبان‌شناس-ادیب-فرهنگ‌نویس-مدیر علمی» در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که در آن، یک پژوهشگر با پشتوانه آکادمیک شاخص، در طول دهه‌ها، در عرصه‌های متعدد آکادمیک، انتشاراتی، نهادی، و فرهنگ‌نویسی نقش‌آفرینی پایدار می‌یابد. این الگو، که در میان زبان‌شناسان شاخص فارسی نمونه‌های دیگری نیز دارد، در صادقی با ویژگی نقش‌آفرینی محوری در فرهنگستان زبان و ادب فارسی و سرپرستی بزرگ‌ترین پروژه فرهنگ‌نویسی فارسی پس از دهخدا، بازتاب ویژه‌ای یافته است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که صادقی در آثار خود به آنها پرداخته ـ از دستور زبان فارسی، تکوین و تحول تاریخی زبان فارسی، گویش‌نامه‌های ایرانی، تصحیح متون کلاسیک فرهنگ‌نویسی فارسی، فرهنگ املایی خط فارسی، گویش قمی، و در نهایت، تدوین «فرهنگ جامع زبان فارسی» ـ از پر بحث‌ترین و در عین حال راهبردی‌ترین موضوعات حوزه زبان‌شناسی فارسی معاصر باقی مانده‌اند. در شرایطی که زبان فارسی در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های تاریخ خود قرار دارد ـ به‌ویژه با چالش‌های فزاینده ورود واژگان بیگانه، گسترش رسانه‌های اجتماعی، و فرسایش گویش‌های محلی ـ نقش‌آفرینی پایدار صادقی، با ترکیب اعتبار آکادمیک استثنایی، تخصص متمایز در فرهنگ‌نویسی تاریخی، و سرپرستی پر بازتاب «فرهنگ جامع زبان فارسی»، یکی از مرجع‌های اصلی این گفت‌وگو در فضای فکری فارسی‌زبان محسوب می‌شود.
سوالات متداول
علی‌اشرف صادقی کیست؟
علی‌اشرف صادقی (متولد ۲۵ اردیبهشت ۱۳۲۰ در قم)، زبان‌شناس برجسته ایرانی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، مدیر گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان، و سرپرست طرح «فرهنگ جامع زبان فارسی» است. او به‌عنوان «چهره ماندگار» در حوزه ادبیات معرفی شده و برنده بیست‌وپنجمین جایزه ادبی و تاریخی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی (۱۳۹۷) است.
تحصیلات علی‌اشرف صادقی چیست؟
صادقی در ۱۳۴۱، لیسانس ادبیات فارسی را از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران دریافت کرد. سپس در ۱۳۴۲ به دانشگاه سوربن پاریس رفت و در ۱۳۴۶، دکترای زبان‌شناسی همگانی از دانشگاه سوربن را اخذ کرد.
چه زمانی صادقی به فرهنگستان زبان و ادب فارسی پیوست؟
صادقی از ۲۵ تیرماه ۱۳۷۰، به‌عنوان عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی انتخاب شد. در ساختار فرهنگستان، مدیر گروه فرهنگ‌نویسی و دبیر مجله «فرهنگ‌نویسی» است.
«فرهنگ جامع زبان فارسی» چیست؟
«فرهنگ جامع زبان فارسی»، پر بازتاب‌ترین پروژه فرهنگ‌نویسی صادقی، یک فرهنگ تاریخی است که از سال ۱۳۸۶ در گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی زیر نظر صادقی در دست تدوین است. این طرح، در شمار بزرگ‌ترین پروژه‌های فرهنگ‌نویسی فارسی پس از «لغت‌نامه دهخدا» قرار می‌گیرد. جلد ۱ (حرف آ) در ۱۳۹۲، جلد ۲ (ا-اخیی) در ۱۳۹۵/۹۷، و جلدهای سوم و چهارم در سال‌های بعد منتشر شده‌اند.
مجله «زبان‌شناسی» چیست؟
«زبان‌شناسی» در شمار شاخص‌ترین نشریات تخصصی زبان‌شناسی فارسی‌زبان قرار می‌گیرد. صادقی در سال ۱۳۶۳، این مجله را پایه‌گذاری کرد و تا سال ۱۳۸۶، سردبیر آن بود.
مهم‌ترین آثار تألیفی صادقی چیست؟
از مهم‌ترین آثار تألیفی صادقی می‌توان به این موارد اشاره کرد: «دستور زبان فارسی» (در ۳ جلد، با همکاری غلامرضا ارژنگ)، «تکوین زبان فارسی»، «مسائل تاریخی زبان فارسی» (انتشارات سخن، ۱۳۸۰)، «نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی» (۱۳۷۹)، «فارسی قمی» (مطالعه گویش زادگاه)، و «فرهنگ املایی خط فارسی» (با همکاری زهرا زندی‌مقدم).
مهم‌ترین آثار تصحیحی صادقی چیست؟
از مهم‌ترین آثار تصحیحی صادقی می‌توان به این موارد اشاره کرد: تصحیح «لغت فرس اسدی» (یکی از کهن‌ترین فرهنگ‌های فارسی)، «فرهنگ فارسی مدرسه سپهسالار»، و مقدمه بر «الابنیه عن حقایق الادویه» اثر موفق بن علی هروی.
مهم‌ترین ترجمه‌های صادقی چیست؟
از مهم‌ترین ترجمه‌های صادقی می‌توان به این موارد اشاره کرد: «زبان‌های ایرانی» اثر یوری ارانسکی (انتشارات سخن، ۱۳۷۸)، ترجمه دو فصل از «زبان‌شناسی نوین: نتایج انقلاب چامسکی» اثر نیل اسمیت و دیردری ویلسون (انتشارات آگاه، ۱۳۶۷)، و ویرایش علمی «لهجه تهرانی» اثر لازار ساموئیلوویچ پی‌سیکوف.
دیگر فعالیت‌های آکادمیک صادقی چیست؟
علاوه بر سمت‌های اصلی، صادقی عضو شورای ویرایش زبان فارسی در صدا و سیما، عضو شورای علمی دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، و ویراستار «دانشنامه ایران و اسلام»، «دانشنامه جهان اسلام»، و «دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی» بوده است.
اهدای ۱۰ هزار کتاب صادقی به فرهنگستان چه بود؟
در یکی از حرکت‌های نمادین شاخص اخیر، صادقی ۱۰ هزار نسخه کتاب از کتابخانه شخصی خود را به کتابخانه فرهنگستان زبان و ادب فارسی اهدا کرد. به گفته امید طبیب‌زاده (عضو فرهنگستان)، «حدود ۳۰ سال پیش، کتابخانه عظیم و بسیار مفصل و ارزشمند صادقی، که یک طبقه از منزل خود را به آن اختصاص داده بود، حیرت‌آور و غبطه‌برانگیز بود.»
آیا علی‌اشرف صادقی همچنان فعال است؟
بله، علی‌اشرف صادقی به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین چهره‌های زبان‌شناسی فارسی، در عرصه آکادمیک-فرهنگ‌نویسی فعال است. جلد چهارم «فرهنگ جامع زبان فارسی» ـ بزرگ‌ترین پروژه فرهنگ‌نویسی فارسی پس از دهخدا ـ در سال‌های اخیر منتشر شده و به دلیل ساختار خاص طرح، عملاً بخش عظیمی از مفاد فرهنگ آماده شده و به‌تدریج منتشر می‌شود. حضور پایدار او در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نقش‌آفرینی در شوراهای علمی نهادهای شاخص، و میراث آکادمیک پایدار او در تربیت چندین نسل از زبان‌شناسان فارسی، نشانه‌ای از فعالیت پی‌گیر اوست.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبت‌نام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیام‌های توهین‌آمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام