عبدالعلی بازرگان، روزنامه‌نگار، نویسنده، پژوهشگر قرآن، مهندس معمار و کنشگر سیاسی ایرانی مقیم ایالات متحده، یکی از پر بازتاب‌ترین و چندبعدی‌ترین چهره‌های جریان روشنفکری دینی و نهضت آزادی ایران در نزدیک به شش دهه گذشته است. او که دومین فرزند مهدی بازرگان (نخستین نخست‌وزیر دولت موقت پس از انقلاب ۱۳۵۷) است، در طول کارنامه خود مسیری منحصربه‌فرد را پیموده است: از عضویت در شورای مرکزی نهضت آزادی ایران و سردبیری روزنامه «میزان» در ۱۳۵۸، تا چندین تجربه زندان در دوران پهلوی و جمهوری اسلامی، تا مهاجرت به آمریکا در اوایل دهه ۱۳۸۰، و در نهایت، تولید مجموعه شاخص «نظم قرآن» (تفسیری نوآورانه و معاصر از قرآن کریم). بازرگان که از سال ۱۳۷۵ عضو هیئت مدیره بنیاد فرهنگی مهدی بازرگان است، با رویکرد آشتی دین و مدرنیته و تأکید بر «بازگشت به قرآن»، به یکی از مرجع‌های اصلی قرآن‌پژوهی نوگرا در فضای فارسی‌زبان دیاسپورا بدل شده است.
عبدالعلی بازرگان کیست؟
عبدالعلی بازرگان (متولد ۲۲ مرداد ۱۳۲۲ در تهران)، روزنامه‌نگار، نویسنده، پژوهشگر قرآن، مهندس معمار، و کنشگر سیاسی ایرانی مقیم ایالات متحده آمریکا، یکی از پر بازتاب‌ترین و در عین حال چندبعدی‌ترین چهره‌های جریان روشنفکری دینی و نهضت آزادی ایران در نزدیک به شش دهه گذشته است. بازرگان، که با مسیری منحصربه‌فرد ـ از پشتوانه خانوادگی شاخص به‌عنوان دومین فرزند از پنج فرزند مهدی بازرگان (نخستین نخست‌وزیر دولت موقت پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷)، تا پشتوانه تحصیلی در رشته مهندسی معماری از دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی کنونی)، تا عضویت در شورای مرکزی و دفتر سیاسی نهضت آزادی ایران از سال ۱۳۵۵، تا سردبیری روزنامه «میزان» ارگان نهضت آزادی ایران در ۱۳۵۸، تا چندین تجربه زندان در دوران پهلوی و جمهوری اسلامی (شامل ۴ ماه زندان در ۱۳۵۲ به حکم دادستانی ارتش، حدود ۴ سال زندان از ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۹، و ۲ سال محکومیت حبس از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۰ در دادگاه انقلاب)، تا مهاجرت به ایالات متحده آمریکا در اوایل دهه ۱۳۸۰ برای «دستیابی به محیط آزادتری برای گسترش فعالیت فرهنگی و دینی»، و در نهایت، تثبیت جایگاه به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین قرآن‌پژوهان معاصر فارسی‌زبان ـ یکی از پر استنادترین چهره‌های گفتمان روشنفکری دینی و آشتی دین و مدرنیته بدل شده است. بازرگان، که با مجموعه شاخص «نظم قرآن» (انتشارات قلم، در چندین جلد ـ تفسیر نوآورانه و معاصر قرآن کریم) و آثار دیگری همچون «خاطراتی از پیشگامان» و «مقدمه‌ای در زمینه آزادی در قرآن»، به یکی از مرجع‌های اصلی این حوزه بدل شد، در سال‌های اخیر در شمار شاخص‌ترین چهره‌های منتقد ساختار جمهوری اسلامی قرار گرفته است.
اهمیت عبدالعلی بازرگان در سپهر فکری-سیاسی ایران معاصر از چند جهت قابل بررسی است. نخست، پشتوانه خانوادگی منحصربه‌فرد ـ به‌عنوان فرزند مهدی بازرگان، شخصیتی که در شمار مؤسسان نهضت آزادی ایران، اولین نخست‌وزیر دولت موقت پس از انقلاب اسلامی، و یکی از شاخص‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی-سیاسی قرن بیستم ایران قرار می‌گیرد ـ که شالوده هویت سیاسی-فکری او را تشکیل می‌دهد. دوم، توانمندی استثنایی در ترکیب عرصه‌های متفاوت ـ شامل مهندسی معماری، روزنامه‌نگاری، پژوهش قرآن، کنشگری سیاسی، و فعالیت فرهنگی ـ که او را به یکی از معدود چهره‌های چندبعدی فعال در سپهر روشنفکری دینی فارسی‌زبان بدل می‌کند. سوم، سهم پیشگامانه او در قرآن‌پژوهی نوگرا ـ که در آثار شاخص مجموعه «نظم قرآن» بازتاب یافته و در آن، رویکردی تحلیلی، زبانی ساده، و معاصر برای فهم آیات قرآن ارائه می‌شود. چهارم، پایداری شاخص در فعالیت کنشگری به‌رغم چندین تجربه زندان ـ که در طول دوران پهلوی و جمهوری اسلامی، با محکومیت‌های قضایی متعدد همراه بوده است. پنجم، جایگاه شاخص در گفتمان روشنفکری دینی فارسی‌زبان دیاسپورا ـ از طریق سال‌ها فعالیت در آمریکا، تولید محتوای قرآن‌پژوهی برای ایرانیان علاقمند، و میراث‌داری از سنت پدرش ـ که او را در شمار محوری‌ترین چهره‌های این حوزه قرار می‌دهد.
با این حال، نگاه‌های متفاوتی به عبدالعلی بازرگان وجود دارد. رسانه‌های نزدیک به جریان اصول‌گرا (همچون خبرگزاری میزان) او را به دلیل «ارائه تفسیرهای منطبق بر آموزه‌های فرهنگ غربی از مفاهیم اسلامی و شیعی» نقد کرده‌اند. در نقطه مقابل، رسانه‌های نزدیک به جریان روشنفکری دینی (همچون جرس و ندای آزادی) او را به‌عنوان «میراث‌دار بازگشت به قرآن» ستوده‌اند.
نکته مهم: این پروفایل، روایت‌های منتشر شده در منابع رسانه‌ای و رسمی را گزارش می‌کند. نگاه‌های متفاوت پیرامون چارچوب فکری بازرگان ـ از سوی جریان‌های فکری مختلف ـ یکی از وجوه پر بحث گفتمان روشنفکری دینی فارسی‌زبان معاصر محسوب می‌شود.
زندگی و پیشینه
عبدالعلی بازرگان در ۲۲ مرداد ۱۳۲۲ در تهران به دنیا آمد. تولد در اواسط دهه ۲۰ شمسی، بازرگان را در نسلی قرار می‌دهد که در سن نوجوانی، با وقایع کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ هم‌زمان شد و در سن جوانی، در فضای پر تنش پیش از انقلاب، فعالیت‌های سیاسی-فکری خود را آغاز کرد.
خانواده
عبدالعلی بازرگان دومین فرزند از پنج فرزند مهدی بازرگان ـ مهندس، روشنفکر دینی، فعال سیاسی، استاد دانشگاه تهران، و نخستین نخست‌وزیر دولت موقت پس از پیروزی انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ ـ است. مهدی بازرگان، که در شمار مؤسسان شاخص نهضت آزادی ایران و یکی از پر استنادترین چهره‌های روشنفکری دینی-سیاسی قرن بیستم ایران قرار می‌گیرد، شالوده هویت سیاسی-فکری بعدی عبدالعلی را تشکیل داد.
عبدالعلی بازرگان دارای همسر و سه فرزند است.
تحصیلات
بازرگان دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معماری از دانشگاه ملی ایران (دانشگاه شهید بهشتی کنونی) است. این پشتوانه فنی-مهندسی، شالوده فعالیت‌های حرفه‌ای اولیه او در عرصه مهندسی معماری را تشکیل داد.
فعالیت دانشجویی
در دوران تحصیل در دانشگاه ملی ایران، بازرگان در شمار اعضای هیئت مؤسس انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه ملی ایران از ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۸ قرار گرفت ـ تجربه‌ای که شالوده ورود اولیه او به عرصه کنشگری سیاسی-دانشجویی را تشکیل داد.
فعالیت حرفه‌ای در مهندسی معماری
پس از پایان تحصیلات، بازرگان فعالیت حرفه‌ای خود را به‌عنوان مهندس معمار آغاز کرد. در طول دهه‌ها، در طراحی، نظارت، و اجرای پروژه‌های ساختمانی متعددی مشارکت داشت و در نهادهای متعدد شاخص فعالیت کرد:
● بنیاد صنعتی ایران
● شرکت‌های مهندسی مشاور برمک، رضی، یاد، طرح و کاوش (در بخش‌های خصوصی و دولتی)
این تجربه شاخص حرفه‌ای، که در نقطه مقابل بسیاری از چهره‌های روشنفکری دینی فارسی‌زبان قرار می‌گیرد، یکی از وجوه قابل توجه چندبعدی هویت او محسوب می‌شود.
فعالیت سیاسی پیش از انقلاب
محوری‌ترین فصل آغاز کنشگری سیاسی بازرگان، پیوستن به جریان نهضت آزادی ایران بود.
نهضت آزادی ایران
از سال ۱۳۵۵، بازرگان به عضویت در شورای مرکزی و دفتر سیاسی نهضت آزادی ایران درآمد ـ سمتی که در شمار شاخص‌ترین سمت‌های نهادی او در یکی از قدیمی‌ترین احزاب ملی-مذهبی ایران محسوب می‌شود.
جنبش مسلمانان مبارز
در فاصله سال‌های ۱۳۵۶-۱۳۵۷، بازرگان همچنین در شمار اعضای شورای مرکزی جنبش مسلمانان مبارز و در گروه تهیه‌کنندگان نشریات آن قرار گرفت ـ تشکلی که در شمار جریان‌های شاخص اسلامی-انقلابی پیش از پیروزی انقلاب محسوب می‌شد.
بازداشت ۱۳۵۲
در سال ۱۳۵۲، بازرگان به دلیل محکومیت در دادستانی ارتش، به مدت ۴ ماه را در زندان سپری کرد ـ نخستین تجربه قضایی او.
پس از انقلاب ۱۳۵۷
سردبیری روزنامه «میزان» (۱۳۵۸)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بازرگان در سال ۱۳۵۸ سردبیر روزنامه «میزان»، ارگان نهضت آزادی ایران بود. این روزنامه، که در شمار شاخص‌ترین رسانه‌های جریان نهضت آزادی پس از انقلاب محسوب می‌شد، یکی از پلتفرم‌های اصلی گفتمان ملی-مذهبی پسا-انقلابی بود.
تنش با ساختار جدید
پس از انقلاب، نهضت آزادی ـ که در دولت موقت به ریاست مهدی بازرگان نقش‌آفرینی محوری داشت ـ به مرور با ساختار رسمی جمهوری اسلامی دچار تنش شد. عبدالعلی بازرگان، در شمار شاخص‌ترین چهره‌های این جریان، در طول دهه‌های بعد، چندین بار با پیامدهای قضایی این تنش روبه‌رو شد.
بازداشت‌های پسا-انقلابی
بازداشت ۱۳۶۵-۱۳۶۹
از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۹، بازرگان به دلیل عضویت در جمعیت دفاع از آزادی و حاکمیت ملت ایران بازداشت شد ـ دوره‌ای پر تنش که در فضای پایان جنگ ایران و عراق رخ داد.
بازداشت ۱۳۶۹-۱۳۷۰
پس از این دوره، بازرگان به مدت ۲ سال (۱۳۶۹-۱۳۷۰) محکومیت زندان در دادگاه انقلاب را تجربه کرد.
بازداشت ۱۳۸۸
پس از انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ و در پی پیامدهای اعلام نتایج انتخابات و اعتراضات جنبش سبز، بازرگان مجدداً با محدودیت‌های قضایی روبه‌رو شد.
مهاجرت به ایالات متحده آمریکا
در اوایل دهه ۱۳۸۰ (حدود سال ۱۳۸۱)، بازرگان به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد. طبق روایت‌های منتشر شده، علت این مهاجرت «نه از روی تفنن و فرار از ایران، بلکه به منظور دستیابی به محیط آزادتری که بتواند هرچه بهتر به گسترش فعالیت فرهنگی و دینی پرداخته و پیام خود را به ایرانیان علاقمند برسانند» بود. به گفته منابع نزدیک به او، «بازرگان به دلیل تنگ شدن دایره آزادی‌هایش در ایران ناگزیر به مهاجرت شد.»
از زمان مهاجرت، بازرگان به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی فارسی‌زبان در دیاسپورا، فعالیت پی‌گیر فکری-تفسیری خود را ادامه می‌دهد.
فصلنامه «فرا راه»
در سال ۱۳۸۰، بازرگان به‌عنوان صاحب امتیاز و مدیر مسئول فصلنامه «فرا راه» فعالیت کرد ـ نشریه‌ای که در شمار رسانه‌های شاخص جریان روشنفکری دینی فارسی‌زبان محسوب می‌شد.
فعالیت در بنیاد فرهنگی مهدی بازرگان
از سال ۱۳۷۵، بازرگان عضو هیئت مدیره بنیاد فرهنگی مهدی بازرگان است ـ نهادی که به منظور حفظ و گسترش میراث فکری پدرش تأسیس شد و یکی از کانون‌های شاخص گفتمان روشنفکری دینی فارسی‌زبان محسوب می‌شود.
آثار شاخص قرآن‌پژوهی
محوری‌ترین فصل کارنامه فکری-انتشاراتی بازرگان، آثار قرآن‌پژوهی اوست.
«نظم قرآن»
پر بازتاب‌ترین اثر بازرگان، مجموعه چندجلدی «نظم قرآن» (انتشارات قلم) است. این اثر، که در آن، «تفسیری نوآورانه و معاصر از قرآن کریم با رویکردی تحلیلی و زبانی ساده» ارائه می‌شود، در شمار شاخص‌ترین تفاسیر معاصر فارسی قرآن محسوب می‌شود. طبق توصیف ناشر، «بازرگان در این تفسیر، تلاش کرده است تا با بهره‌گیری از تفاسیر سنتی و مطالعات جدید، معانی و مفاهیم عمیق قرآن را به گونه‌ای قابل فهم و مرتبط با زندگی امروزی بیان کند. این اثر با تأکید بر جنبه‌های تربیتی، اجتماعی و اخلاقی آیات، به خوانندگان کمک می‌کند تا ارتباط بیشتری با آموزه‌های قرآنی پیدا کنند.»
تفسیر قرآن ویدئویی در یوتیوب
علاوه بر «نظم قرآن»، بازرگان تفسیر کامل قرآن را در قالب ویدئو در کانال یوتیوب خود منتشر کرده است ـ مجموعه‌ای که در شمار شاخص‌ترین آثار قرآن‌پژوهی دیجیتال فارسی‌زبان محسوب می‌شود.
دیگر آثار قرآن‌پژوهی
از مهم‌ترین آثار قرآن‌پژوهی دیگر بازرگان می‌توان به این موارد اشاره کرد:
● «مقدمه‌ای در زمینه آزادی در قرآن»
● «خاطراتی از پیشگامان»
چارچوب فکری
عبدالعلی بازرگان در طول کارنامه فکری-سیاسی خود، چارچوب فکری روشنی صورت‌بندی کرده است.
بشنوید | حقیقت دین و ایمان برنامه پرتو نور ۲۲۰ با مهندس عبدالعلى بازرگان
بدون فیلتر، در کست‌باکس عبدی مدیا بشنوید
روشنفکری دینی
محوری‌ترین چارچوب فکری بازرگان، روشنفکری دینی به مثابه روش زندگی است. در نگاه نزدیکان او، «تشابه خیره‌کننده او با پدرش، چندبعدی بودن شخصیت او را آشکار می‌کند.» این چارچوب، که در آن، فعالیت اقتصادی به‌عنوان مهندس معمار، فعالیت سیاسی به‌عنوان عضو نهضت آزادی، و فعالیت فکری به‌عنوان قرآن‌پژوه، در پیوند با یکدیگر قرار می‌گیرند، یکی از وجوه شاخص هویت او محسوب می‌شود.
آشتی دین و مدرنیته
بازرگان در شمار شاخص‌ترین چهره‌های جریان آشتی دین و مدرنیته فارسی‌زبان قرار می‌گیرد. این چارچوب، که شالوده آن در سنت پدرش مهدی بازرگان ریشه دارد، در آثار قرآن‌پژوهی او بازتاب گسترده‌ای یافته است.
بازگشت به قرآن
به گفته حسن یوسفی اشکوری (روشنفکر دینی شاخص)، «بازرگان میراث‌دار بازگشت به قرآن است.» این چارچوب، که در آن، قرآن به‌عنوان منبع اصلی فهم اسلام (به‌جای روایات و سنت‌های حدیثی) معرفی می‌شود، یکی از وجوه شاخص رویکرد فکری اوست.
دفاع از سنت ملی-مذهبی
در طول کارنامه فکری-سیاسی خود، بازرگان به‌طور پایدار از سنت ملی-مذهبی ـ که در شخصیت‌هایی همچون پدرش مهدی بازرگان، یدالله سحابی، آیت‌الله طالقانی، و صدر حاج سید جوادی نمایندگی شده ـ دفاع کرده است.
دفاع از روش مسالمت‌آمیز
بازرگان در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرده که «اصلاً نهضت آزادی یک سازمان انقلابی نبود» ـ موضعی که در آن، پای‌بندی پایدار نهضت آزادی به مشی اصلاح‌طلبانه و مسالمت‌آمیز برجسته می‌شود. در این چارچوب، بازرگان به نقش مهدی بازرگان (پدرش) و ابراهیم یزدی در جلوگیری از اعدام‌های اولیه پسا-انقلابی اشاره می‌کند.
عارضه مغزی ۱۳۹۹
در ۴ مرداد ۱۳۹۹، بازرگان پس از یک سخنرانی مبسوط به مناسبت «ایام حج»، دچار عارضه مغزی شد و همان روز مورد عمل جراحی قرار گرفت که با موفقیت به انجام رسید. در پی این واقعه، طبق اطلاعیه حزب نهضت آزادی ایران، بازرگان در بخش مراقبت‌های ویژه پزشکی در یکی از بیمارستان‌های محل اقامت خود تحت نظر پزشکان معالج قرار گرفت و سپس بهبود یافت.
ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها
عبدالعلی بازرگان در شبکه‌ای از پیوندهای فکری-سیاسی با چهره‌های شاخص جریان ملی-مذهبی و روشنفکری دینی فارسی‌زبان قرار دارد.
خانواده فکری
محوری‌ترین پیوند فکری بازرگان، با مهدی بازرگان (پدر، مؤسس نهضت آزادی و نخست‌وزیر دولت موقت) است که شالوده هویت فکری-سیاسی او را تشکیل داد.
شبکه ملی-مذهبی
در سطح ملی-مذهبی، رابطه بازرگان با چهره‌های شاخصی همچون یدالله سحابی، آیت‌الله طالقانی، صدر حاج سید جوادی، عزت‌الله سحابی، ابراهیم یزدی، و دیگر چهره‌های شاخص این جریان، شبکه نزدیک فکری-سیاسی او را تشکیل می‌داد.
نهضت آزادی
در سطح حزبی، رابطه پایدار بازرگان با نهضت آزادی ایران و چهره‌های شاخص فعلی آن، شبکه نهادی او را تشکیل می‌دهد.
روشنفکری دینی
در سطح روشنفکری دینی، رابطه بازرگان با حسن یوسفی اشکوری (که از او به‌عنوان «میراث‌دار بازگشت به قرآن» یاد کرده)، نادر مرزبان، سید علی اصغر غروی، مهدی نوربخش، و دیگر چهره‌های شاخص این جریان، شبکه نزدیک فکری او را تشکیل می‌دهد.
دیاسپورا
در سطح دیاسپورا، رابطه بازرگان با شبکه گسترده ایرانیان مقیم آمریکا و رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، شبکه ارتباطات بین‌المللی او را شکل می‌دهد.
جمع‌بندی
عبدالعلی بازرگان، یکی از پر بازتاب‌ترین و چندبعدی‌ترین چهره‌های جریان روشنفکری دینی و نهضت آزادی ایران در نزدیک به شش دهه گذشته است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از پشتوانه خانوادگی شاخص به‌عنوان دومین فرزند از پنج فرزند مهدی بازرگان (نخستین نخست‌وزیر دولت موقت پس از انقلاب ۱۳۵۷)، پشتوانه تحصیلی در رشته مهندسی معماری از دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی کنونی)، فعالیت شاخص حرفه‌ای در عرصه مهندسی معماری (در بنیاد صنعتی ایران و شرکت‌های مهندسی مشاور برمک، رضی، یاد، طرح و کاوش)، عضویت در شورای مرکزی و دفتر سیاسی نهضت آزادی ایران از ۱۳۵۵، سردبیری روزنامه «میزان» ارگان نهضت آزادی در ۱۳۵۸، چندین تجربه زندان در دوران پهلوی و جمهوری اسلامی (شامل ۴ ماه زندان در ۱۳۵۲، حدود ۴ سال زندان از ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۹، ۲ سال محکومیت حبس در دادگاه انقلاب ۱۳۶۹-۱۳۷۰، و محدودیت‌های قضایی پس از وقایع ۱۳۸۸)، مهاجرت به ایالات متحده آمریکا در اوایل دهه ۱۳۸۰، تولید آثار شاخص قرآن‌پژوهی (به‌ویژه مجموعه چندجلدی «نظم قرآن» و تفسیر کامل قرآن در یوتیوب)، انتشار آثار شاخص دیگری همچون «مقدمه‌ای در زمینه آزادی در قرآن» و «خاطراتی از پیشگامان»، صاحب امتیازی و مدیر مسئولی فصلنامه «فرا راه» در ۱۳۸۰، و عضویت پایدار در هیئت مدیره بنیاد فرهنگی مهدی بازرگان از ۱۳۷۵، جایگاهی منحصربه‌فرد در ساختار فکری-سیاسی روشنفکری دینی فارسی‌زبان اشغال کرده است.
ویژگی متمایز عبدالعلی بازرگان، در سطح اول، توانمندی استثنایی او در ترکیب عرصه‌های متفاوت است؛ توانمندی‌ای که در آن، یک متفکر، در عرصه‌های مهندسی معماری، روزنامه‌نگاری، پژوهش قرآن، کنشگری سیاسی، و فعالیت فرهنگی به‌طور پایدار فعالیت می‌کند. این چندبعدی بودن، که در میان روشنفکران دینی فارسی‌زبان نمونه‌های دیگری نیز دارد، در بازرگان با ویژگی پشتوانه خانوادگی منحصربه‌فرد، بازتاب ویژه‌ای یافته است. در سطح دوم، سهم پیشگامانه او در قرآن‌پژوهی نوگرا ـ که در مجموعه شاخص «نظم قرآن» بازتاب یافته ـ یکی از پر بازتاب‌ترین میراث او محسوب می‌شود. در سطح سوم، پایداری شاخص در فعالیت کنشگری به‌رغم تجربه‌های متعدد زندان ـ که در طول دوران پهلوی و جمهوری اسلامی بازتاب یافته ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت او محسوب می‌شود.
از منظر تحلیلی، جایگاه بازرگان، نمونه‌ای از پدیده «روشنفکر دینی-مهندس-قرآن‌پژوه-کنشگر سیاسی» در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که در آن، یک متفکر با پشتوانه آکادمیک متمایز، در طول دهه‌ها، در عرصه‌های متعدد فکری، حرفه‌ای، رسانه‌ای، و سیاسی نقش‌آفرینی پایدار می‌یابد. این الگو، که در میان روشنفکران دینی فارسی‌زبان نمونه‌های دیگری نیز دارد (همچون پدرش مهدی بازرگان و یدالله سحابی)، در عبدالعلی بازرگان با ویژگی میراث‌داری مستقیم از یکی از شاخص‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی قرن بیستم ایران و سهم پیشگامانه در قرآن‌پژوهی نوگرا، بازتاب ویژه‌ای یافته است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که بازرگان در آثار و مواضع خود به آنها پرداخته ـ از تفسیر نوگرا و معاصر قرآن، آزادی در قرآن، آشتی دین و مدرنیته، روشنفکری دینی به مثابه روش زندگی، نقد ساختار جمهوری اسلامی، دفاع از سنت ملی-مذهبی، روش مسالمت‌آمیز اصلاحی، و میراث‌داری از سنت پدرش مهدی بازرگان ـ از پر بحث‌ترین موضوعات گفتمان روشنفکری دینی-سیاسی فارسی‌زبان معاصر باقی مانده‌اند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های گفتمان دینی-فلسفی خود قرار دارد ـ به‌ویژه پس از خیزش ۱۴۰۱، جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴، و چالش‌های فزاینده هویتی-دینی ـ صدای تحلیلی-تفسیری بازرگان، با ترکیب اعتبار تاریخی شاخص خانوادگی، پشتوانه قرآن‌پژوهی متمایز، و پایداری شجاعانه در بیان مواضع، یکی از مرجع‌های اصلی این گفت‌وگو در فضای رسانه‌ای فارسی‌زبان دیاسپورا محسوب می‌شود.
سوالات متداول
عبدالعلی بازرگان کیست؟
عبدالعلی بازرگان (متولد ۲۲ مرداد ۱۳۲۲ در تهران)، روزنامه‌نگار، نویسنده، پژوهشگر قرآن، مهندس معمار، و کنشگر سیاسی ایرانی مقیم ایالات متحده آمریکا است. او دومین فرزند از پنج فرزند مهدی بازرگان (نخستین نخست‌وزیر دولت موقت پس از انقلاب ۱۳۵۷) و از اعضای شاخص نهضت آزادی ایران است.
تحصیلات عبدالعلی بازرگان چیست؟
بازرگان دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معماری از دانشگاه ملی ایران (دانشگاه شهید بهشتی کنونی) است.
چه نسبتی با مهدی بازرگان دارد؟
عبدالعلی بازرگان، دومین فرزند از پنج فرزند مهدی بازرگان ـ مهندس، روشنفکر دینی، فعال سیاسی، استاد دانشگاه تهران، مؤسس نهضت آزادی ایران، و نخستین نخست‌وزیر دولت موقت پس از پیروزی انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ ـ است.
سوابق سیاسی بازرگان چیست؟
از مهم‌ترین سوابق سیاسی بازرگان می‌توان به این موارد اشاره کرد: عضو هیئت مؤسس انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه ملی ایران (۱۳۴۱-۱۳۴۸)، عضویت در شورای مرکزی و دفتر سیاسی نهضت آزادی ایران از ۱۳۵۵، عضویت در شورای مرکزی جنبش مسلمانان مبارز (۱۳۵۶-۱۳۵۷)، عضویت در جمعیت دفاع از آزادی و حاکمیت ملت ایران، و عضو هیئت مدیره بنیاد فرهنگی مهدی بازرگان از ۱۳۷۵.
سوابق رسانه‌ای بازرگان چیست؟
بازرگان در سال ۱۳۵۸، سردبیر روزنامه «میزان» ارگان نهضت آزادی ایران بود. همچنین در سال ۱۳۸۰، صاحب امتیاز و مدیر مسئول فصلنامه «فرا راه» بود.
بازداشت‌های بازرگان چه بود؟
بازرگان چندین تجربه زندان داشت: ۴ ماه زندان در ۱۳۵۲ به دلیل محکومیت در دادستانی ارتش (پیش از انقلاب)، بازداشت از ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۹ به دلیل عضویت در جمعیت دفاع از آزادی و حاکمیت ملت ایران، و ۲ سال محکومیت زندان در دادگاه انقلاب از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۰. در سال ۱۳۸۸، در پی پیامدهای اعلام نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری، نیز با محدودیت‌های قضایی روبه‌رو شد.
چرا بازرگان به آمریکا مهاجرت کرد؟
در اوایل دهه ۱۳۸۰ (حدود ۱۳۸۱)، بازرگان به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد. به گفته منابع نزدیک به او، علت مهاجرت «نه از روی تفنن و فرار از ایران، بلکه به منظور دستیابی به محیط آزادتری برای گسترش فعالیت فرهنگی و دینی» و «تنگ شدن دایره آزادی‌هایش در ایران» بود.
مهم‌ترین آثار بازرگان چیست؟
پر بازتاب‌ترین اثر بازرگان، مجموعه چندجلدی «نظم قرآن» (انتشارات قلم) است که در آن، «تفسیری نوآورانه و معاصر از قرآن کریم با رویکردی تحلیلی و زبانی ساده» ارائه می‌شود. از دیگر آثار شاخص او می‌توان به «مقدمه‌ای در زمینه آزادی در قرآن» و «خاطراتی از پیشگامان» اشاره کرد. او همچنین تفسیر کامل قرآن را در قالب ویدئو در کانال یوتیوب خود منتشر کرده است.
چارچوب فکری بازرگان چیست؟
محوری‌ترین چارچوب فکری بازرگان، روشنفکری دینی، آشتی دین و مدرنیته، و بازگشت به قرآن است. به گفته حسن یوسفی اشکوری، «بازرگان میراث‌دار بازگشت به قرآن است.» این چارچوب، که در سنت پدرش مهدی بازرگان ریشه دارد، در آثار قرآن‌پژوهی او بازتاب گسترده‌ای یافته است.
دیدگاه بازرگان درباره نهضت آزادی چیست؟
بازرگان در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرده که «اصلاً نهضت آزادی یک سازمان انقلابی نبود» ـ موضعی که در آن، پای‌بندی پایدار نهضت آزادی به مشی اصلاح‌طلبانه و مسالمت‌آمیز برجسته می‌شود. در این چارچوب، به نقش پدرش مهدی بازرگان و ابراهیم یزدی در جلوگیری از اعدام‌های اولیه پسا-انقلابی نیز اشاره می‌کند.
آیا عبدالعلی بازرگان همچنان فعال است؟
بله، عبدالعلی بازرگان به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی فارسی‌زبان مقیم آمریکا، در عرصه فکری-تفسیری فعال است. حضور پی‌گیر او در کانال یوتیوب با تفسیر کامل قرآن، انتشار جلدهای جدید مجموعه «نظم قرآن»، و فعالیت در محافل فکری ایرانیان مقیم آمریکا، نشانه‌ای از فعالیت پایدار اوست. با وجود عارضه مغزی در ۴ مرداد ۱۳۹۹ که با عمل جراحی موفق بهبود یافت، بازرگان همچنان از پر بازتاب‌ترین چهره‌های روشنفکری دینی-سیاسی فارسی‌زبان دیاسپورا محسوب می‌شود. مواضع تحلیلی او پیرامون تفسیر معاصر قرآن، آشتی دین و مدرنیته، نقد ساختار جمهوری اسلامی، و میراث‌داری از سنت ملی-مذهبی، در فضای رسانه‌ای فارسی‌زبان همچنان بازتاب گسترده‌ای دارد.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبت‌نام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیام‌های توهین‌آمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام